Dołącz do czytelników
Brak wyników

Polski w praktyce

13 grudnia 2017

NR 15 (Listopad 2016)

Twój głos się liczy

0 261

W swojej codziennej pracy nauczyciel wykorzystuje narząd głosu jako podstawowe narzędzie. Warto już na początkowym etapie swoich doświadczeń zawodowych zadbać o to, aby we właściwy sposób wykorzystywać głos, zgodnie z własnymi możliwościami i predyspozycjami. Jak więc dbać o głos, aby służył przez wiele lat i nie sprawiał nam problemów?

Kształcenie głosu i usprawnianie narządów zaangażowanych w produkcję dźwięków, a więc narządów: oddechowego, artykulacyjnego, fonacyjnego i słuchowego, powinno być elementem pracy każdej osoby wykorzystującej głos w swojej profesji. Dotyczy to także grupy zawodowej nauczycieli.

Ważnym elementem wpływającym na podjęcie decyzji o wyborze zawodu nauczyciela powinny być badania foniatryczne oceniające predyspozycje głosowe przyszłego nauczyciela. Ocenie powinny podlegać:

  • budowa anatomiczna narządu głosu,
  • sposób pracy narządu głosu:

–     oddychanie,
–     artykulacja, 
–     fonacja,

  • sposób pracy narządu słuchowego,
  • koordynacja narządów współpracujących przy realizacji głosu,
  • dykcja.

Mowa jest źródłem komunikacji, poznawania otaczającego nas świata. Nauczyciel w swojej pracy w ogromnym zakresie i wielu aspektach wykorzystuje ten element do rozbudzania ciekawości poznawczej swoich uczniów. Warto pamiętać, że istotne są tu nie tylko treści, które przekazujemy, ale też sposób, w jaki to robimy. Nauczyciel powinien zastosować potężne środki wyrazu, jakimi są cechy prozodyczne mowy: melodia, akcent, intonacja, tempo, siła, wysokość, barwa głosu. 

Powstawanie głosu

Właściwa praca głosem, odpowiednia higiena głosu w istotny sposób wpływają pozytywnie na pracę nauczyciela. Czym jest emisja głosu? To wytwarzanie i wydawanie dźwięku powstającego przez skoordynowaną pracę narządów:

  • oddechowego,
  • fonacyjnego, 
  • artykulacyjnego.

W procesie oddychania, który jest czynnością odruchową, odbywającą się w płucach, przeponie i tchawicy, istotne znaczenie odgrywa wdech, a następnie wydech pobudzający do drgań fałdy głosowe znajdujące się w krtani, dzięki czemu wytwarzany jest dźwięk – czyli następuje proces fonacji. 

Powstający dźwięk kształtuje się ostatecznie w procesie artykulacji, który przebiega w jamach: gardłowej, ustnej i nosowej. W akcie artykulacji biorą udział narządy artykulacyjne, które nadają realizowanym dźwiękom barwę i wytwarzają określone głoski. Wśród artykulatorów należy wymienić: 

  • ruchome narządy mowy: wargi, język, podniebienie miękkie, 
  • nieruchome narządy mowy: żuchwę, podniebienie twarde, zęby, dziąsła.

Ponadto na to, czy realizowane głoski będą ustne czy nosowe, ma wpływ praca mięśniowego pierścienia zwierającego gardło. Przy pełnym zwarciu powietrze nie przedostaje się do jamy nosowej i powstające głoski są głoskami ustnymi. W sytuacji, gdy nie dochodzi do całkowitego zwarcia, powietrze przechodzi także przez jamę nosową i powstają głoski nosowe [ą, ę, m, n, ń].

Czynniki wpływające na proces emisji głosu

Na emisję i higienę głosu oraz to, w jaki sposób pracujemy tym narzędziem, wpływa wiele różnorodnych czynników, m.in.:

  • środowisko, w którym pracuje nauczyciel:

–     powietrze powinno mieć odpowiednią wilgotność; należy o to zadbać szczególnie w okresie jesienno-zimowym, gdy pomieszczenia są                     ogrzewane, 
–     sale i klasy nie powinny być nadmiernie zapylone; pył, kurz powinien być usuwany,
–     akustyka w klasach, salach jest często nieprawidłowa, połączona z nadmiernym hałasem; wymusza to nadmierny wysiłek głosowy                           nauczyciela,

  • stan zdrowia fizycznego i psychicznego nauczyciela: 

–     postawa ciała mająca istotny wpływ na realizację produkcji dźwiękowych; niewłaściwa budowa lub (i) praca kręgosłupa – szczególnie w                   obszarze kręgosłupa szyjnego – wpływają na nieprawidłowe napięcie mięśni i pracę narządów mowy,
–     odpowiednia dieta związana z przyjmowaniem napojów; nie zaleca się spożywania nadmiernej ilości kawy, herbaty; niewskazane jest                     stosowanie wyrobów tytoniowych, alkoholu,
–     występujące alergie mogą utrudniać pracę głosem,
–     wszelkie choroby negatywnie wpływają na emisję głosu, także częste lub długotrwałe przyjmowanie leków,
–     występujący stres, który może istotnie wpływać na pracę układu nerwowego, krążeniowego i mięśniowego, może powodować drżenie głosu,           nieprawidłową pracę narządów mowy, brak ich koordynacji.

Elementem istotnym w procesie realizacji produkcji głosowych jest zastosowanie prawidłowej techniki emisji głosu. Każdy nauczyciel i każdy, kto wykorzystuje swój głos w pracy zawodowej, powinien przejść szkolenie z tego zakresu.

Rodzaje zaburzeń głosu

Zaburzenia komunikacji werbalnej spowodowane trudnościami emisyjnymi związanymi z nieprawidłowym napięciem mięśni krtani określa się mianem dysfonii. 

Dysfonia hipofunkcjonalna ma związek z obniżeniem napięcia mięśni krtani. Z kolei dysfonia hiperfunkcjonalna dotyczy wzmożonego napięcia mięśni krtani.

Można wyróżnić dwa rodzaje dysfonii:

  • czynnościowa (funkcjonalna) to trudności powstałe w wyniku przeciążenia głosu; w tym rodzaju zaburzeń zauważa się nieprawidłowe napięcie i nieprawidłową pracę narządów mowy, brak koordynacji w zakresie pracy układów oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego;
  • organiczna, powstała w wyniku patologicznych zmian w budowie narządów fonacyjnych, uszkodzeń lub chorób układu nerwowego.

Objawy dysfonii:

  • zmiany barwy głosu (głos świszczący, matowy, chrapliwy, ostry lub zduszony, nosowy, drżący),
  • nieprawidłowe natężenie głosu (głos zbyt głośny lub zbyt cichy),
  • nieprawidłowa częstotliwość (głos zbyt niski lub zbyt wysoki).

Wspomaganie higieny głosu

Podczas pracy nad higieną głosu należy pamiętać o trzech aspektach:

  • higiena osobista,
  • warunki związane ze środowiskiem pracy,
  • emisja głosu.

Wskazówki dotyczące higieny osobistej, należy:

  • unikać stresów,
  • spożywać potrawy w odpowiedniej temperaturze, unikać  gorących, ostrych potraw,
  • wyeliminować palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu,
  • unikać infekcji górnych dróg oddechowych, a w przypadku ich wystąpienia nie powinno się pracować zawodowo.

Wskazówki związane z zapewnieniem właściwych warunków środowiska pracy, należy:

  • dbać o to, aby klasy, inne pomieszczenia, w których przebywamy, nie były przegrzane, 
  • wietrzyć pomieszczenia, w których przebywamy,
  • dbać o porządek, czystość, wyeliminować nadmierne zapylenie z klas, sal,
  • dbać o prawidłową wilgotność powietrza, stosować nawilżacze.

Wskazówki dotyczące emisji głosu, należy:

  • oddychać w sposób prawidłowy,
  • prawidłowo realizować artykulację, uwzględniając zasady odnoszące się do prawidłowej dykcji, prozodii, intonacji,
  • dbać o skoordynowaną pracę narządów biorących udział w akcie mowy,
  • unikać nadmiernego wysiłku głosowego związanego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy