Dołącz do czytelników
Brak wyników

O zaburzeniach komunikacji językowej

Artykuły z czasopisma | 27 listopada 2017 | NR 4
385

Dane statystyczne biją na alarm: ponad 70% dzieci mówi niedbale, niewyraźnie, krzykliwie lub zbyt cicho, nie otwierają właściwie ust przy wymawianiu samogłosek a, o, u, mówią podniesionym głosem przez nos lub przez zęby, ,,połykają” końcowe głoski w wyrazach, mówią na wdechu.

Ponad 80% oddycha ustami zamiast nosem. Około 20% dzieci ma wady wymowy. Badania wykazują, iż w grupie uczniów doświadczających trudności szkolnych, dzieci z wadami wymowy jest 30–40%. Większa częstotliwość występowania uczniów z wadami wymowy wśród tych, którzy przeżywają niepowodzenia szkolne, świadczy o istniejącej między tymi zjawiskami zależności. Do najczęściej występujących problemów należą:

  • opóźnienie rozwoju mowy, 
  • zaburzenia artykulacji (niewyraźna wymowa), 
  • niepłynność wypowiedzi (jąkanie),
  • nieumiejętność zrozumienia cudzej wypowiedzi,
  • kłopoty z gramatyką i słownictwem.

Przyczyny i objawy tych zaburzeń mogą być różne. Jedno jest pewne – ich występowanie ma duży wpływ na funkcjonowanie dziecka w szkole. Jest podłożem nie tylko niepowodzeń w nauce (błędy w pisaniu, trudności w czytaniu, rozumieniu czytanych treści), ale problem ten może również niekorzystnie wpływać na kształtowanie osobowości dziecka. 

 

Stwierdzono, że niepoprawne stosunki koleżeńskie nawiązują dzieci z dużymi zaburzeniami mowy (dzieci jąkające się w stopniu znacznym, niedosłyszące, z dyslalią wieloraką). Uczniowie z zaburzeniami komunikacji językowej o łagodnym nasileniu (np. pogranicze jąkania, seplenienie) lepiej radzą sobie w kontaktach koleżeńskich. 

 

Mowa mowie nierówna 

Posługiwanie się przez dziecko mową artykułowaną nie jest czynnością wrodzoną tak jak ssanie czy połykanie. Mowa kształtuje się stopniowo pod wpływem działania wielu różnorodnych czynników. Sam proces wytwarzania mowy rozpoczyna się w mózgu od powstania myśli i przetworzenia jej na odpowiednie sygnały sterujące mechanicznymi ruchami artykulatorów. Uaktywnione są wtedy narządy biorące udział w wytwarzaniu sygnałów dźwiękowych: płuca, krtań, język, wargi, podniebienie miękkie, żuchwa, jama gardłowo-nosowa. Natomiast odbiór wypowiedzi obejmuje przede wszystkim procesy słyszenia oraz analizy komunikatu w celu zrozumienia jego treści. Niebagatelne znaczenie odgrywają również warunki społeczne, kontakt dziecka ze środowiskiem, z innymi ludźmi mówiącymi. Jak widać, w procesie kształtowania się mowy współgrają ze sobą czynniki biologiczne i społeczne. 

Naukowcy udowodnili, że mowa ma specyficzną strukturę czasową. Można wymienić poziom głosek (w mowie płynnej trwają ok. 40 milisekund, niezależnie od języka ojczystego), sylab (kilkaset milisekund), zdań (kilka sekund). Naszą komunikację słowną kształtuje więc milisekundowy i sekundowy „zegar” mózgowy. Zaburzenia jego pracy powodują różnego rodzaju zaburzenia mowy – tak u dzieci, jak u osób dorosłych. 
 

Zaburzona komunikacja językowa jest rezultatem indywidualnego tempa i rytmu rozwoju, lecz może być także konsekwencją poważnych zaburzeń rozwoju. Zjawiska tego nie można analizować jedynie z punktu widzenia jego przyczyn lub objawów. 

 

Należy analizować je w kontekście społecznym, w jakim dzieci te funkcjonują. Poza tym należy pamiętać, że zaburzenia komunikacji mogą towarzyszyć innym, całościowym zaburzeniom rozwojowym, takim jak: zaburzenia sprawności ruchowej, połączone postępujące zaburzenia rozwojowe (np. autyzm) i inne zaburzenia wieku dziecięcego (np. mutyzm, reaktywne zaburzenie więzi).

Problematyka zaburzonej komunikacji językowej – mimo dość licznych badań – nie została dotychczas dokładnie i wyczerpująco opisana. W literaturze odnajdujemy wiele koncepcji oraz klasyfikacji tego typu zaburzeń. Najczęściej cytowany jest podział na:

Zaburzenia fonologiczne (rozwojowe zaburzenia/wady artykulacyjne nazywane dyslalią) – podstawową cechą tych zaburzeń jest niezdolność do używania rozwojowo oczekiwanych dźwięków mowy, odpowiednich dla danego wieku. Jest to nieprawidłowość w wymawianiu jednej, wielu, a nawet niemal wszystkich głosek jednocześnie. Ze względu na nazwę głosek nieprawidłowo artykułowanych dyslalię dzieli się na:

  • Reranie, czyli rotacyzm – deformacja głoski r, pomijanie jej lub zastępowanie jej inną głoską – zazwyczaj łatwiejszą w wymowie głoską l-j-ł. Pamiętajmy, że głoska r pojawia się w rozwoju dziecka dość późno, jednak powyżej 5–6 roku życia powinna być już prawidłowo ukształtowana.
  • Sygmatyzm = seplenienie – jest jedną z najczęściej spotykanych wad wymowy, dotyczy głosek dentalizowanych, a mianowicie ś, ź, ć, dź; s, z, c, dz; sz, ż, cz, dż. Mamy z nią do czynienia, gdy: 

- Dziecko zastępuje głoski innymi (substytucje głosek). Najczęściej zamiany dotyczą spółgłoski: sz, ż, cz, dż – te zastępowane są szeregami: s, z, c, dz, np.: mysz – mys, żaba – zaba, czekolada – cekolada itd. Bywa i tak, że oba szeregi: s, z, c, dz i sz, ż, cz, dż – zastępowane są przez: ś, ź, ć, dź, np.: szafa – śafa, żaba – źaba, czekolada – ćekolada, cebula – ćebula itd. Spółgłoski: c, dz, ć, dź, cz, dż mogą też być realizowane jako spółgłoski: s, z, ś, ź, sz, np.: cebula – sebula, ćma – śma, czapka – szapka. Następnie spółgłoski: s, sz, ś, c, cz, ć mogą być zastępowane przez spółgłoskę t, np.: sałata – tałata, siano – tano, cebula – tebula, czapka – tapka itd., a głoski z, rz, ź, dz, dż, dź – przez spółgłoskę zwartą d, np.: zapałki – dapałki, rzeka – deka, zima – dima itd. Mamy wówczas do czynienia z tzw. parasygmatyzmem.
- Dziecko opuszcza dźwięk (elizja). Głoski w ogóle nie są realizowane przez niego, nie istnieją w jego systemie fonetycznym, co określamy mianem mogisygmatyzmu, np.: szafa – afa, koza – koa, świnka – finka.
- Dziecko zniekształca, deformuje wymowę głosek. Mówimy wówczas o seplenieniu właściwym. Powodem jest zmiana miejsca artykulacji, głoski brzmią zupełnie inaczej, czasami utrudniając zrozumienie mowy. W tej kategorii wyróżnia się kilka typów seplenienia: międzyzębowe, przyzębowe, wargowo-zębowe, seplenienie boczne, seplenienie nosowe, seplenienie krtaniowe, wargowe, podniebienne i seplenienie świszczące. 
- Kappacyzm i gammacyzm – zjawiska te występują, gdy głoski k i g są zastępowane głoskami t, d. Są one wynikiem nieprawidłowej pracy języka.
- Mowa bezdźwięczna – jest wadą, gdy dotyka tych głosek dźwięcznych, które posiadają swoje bezdźwięczne odpowiedniki, czyli: b wymawiane jako p, natomiast g jako k itd.

Zaburzenia ekspresji językowej – dysfazja rozwojowa ekspresyjna, afazja rozwojowa ekspresyjna, przejawiające się ograniczonym słownictwem, agramatyzmami, trudnościami w przypominaniu sobie słów. Wyróżniamy:

  • Semantyczne – zasób słownictwa jest bardzo ubogi. Obserwuje się niewłaściwe używanie nazw do określania przedmiotów, osób, zjawisk. Słownik czynny jest uboższy od biernego, znajdują się w nim przede wszystkim rzeczowniki mające konkretne znaczenie, a brak jest słów uogólniających. Dzieci rzadko używają słów oznaczających cechy przedmiotu, słów o przeciwstawnym znaczeniu, przysłówków (tu, tam, potem). Ich słownik jest konkretny i rzadko występują w nim określenia abstrakcyjne. 
  • Syntaktyczne – dzieci porozumiewają się najczęściej za pomocą zdania prostego, ich wypowiedź jest przez to bardzo uboga. Jeśli budują zdania złożone, to głównie współrzędnie łączne lub przeciwstawne. Wypowiedzi formułowane są głównie w czasie teraźniejszym, rzadziej w przeszłym, a sporadycznie w przyszłym. Często są nieprawidłowe pod względem gramatycznym. Błędy te polegają na braku koordynacji form gramatycznych oraz na braku lub nadmiarze zbędnych elementów w zdaniu. 
  • Narracyjne – dzieci przez długi okres zatrzymują się na etapie: pytanie – odpowiedź i mowie sytuacyjnej. O wiele łatwiej jest im powtórzyć tekst, niż samemu stworzyć spontaniczną wypowiedź, opowiadanie.

Połączone percepcyjno-ekspresyjne zaburzenia mowy i języka – istotą tych zaburzeń są zarówno zaburzenia ekspresji mowy, jak i trudności w zrozumieniu słów lub zdań.

  • Niespecyficzne zaburzenia komunikacji – ta grupa zaburzeń obejmuje nieprawidłowości, które różnią się od specyficznych zaburzeń komunikacji, zalicza się do niej np. zaburzenia barwy mowy.
  • Jąkanie – rozumiane jako zaburzenie normalnej płynności i czasowego rozkładu mowy.
  • Zaburzenia związane z parcjalnymi zaburzeniami rozwoju – ich przyczyną są uszkodzenia struktur odpowiedzialnych za przebieg procesów poznawczych, intelektualnych i wykonawczych. W tym przypadku zaburzenia rozwoju mowy i języka są zaburzeniami wtórnymi, wynikają z innych zaburzeń rozwojowych, np.: upośledzenie umysłowe, upośledzenie motoryki, upośledzenie sensoryczne, niedosłuch, zaburzenia neurologiczne.
  • Zaburzenia będące składową rozległych zaburzeń rozwojowych – zaburzenia te charakteryzują się jakościowymi nieprawidłowościami na poziomie interakcji społecznych, komunikacji, ograniczonego repertuaru zachowań. Do całościowych zaburzeń rozwojowych, którym towarzyszą zaburzenia komunikacji, zalicza się autyzm, zespół Retta i inne dziecięce zaburzenia dezintegracyjne.
  • Zaburzenia nabyte – początkowo prawidłowy rozwój mowy zostaje nagle zaburzony, w takich przypadkach czynnik patologiczny powoduje zatrzymanie rozwoju mowy, regres do wcześniejszych stadiów, utratę zdolności rozumienia. Nabyty w pewnym momencie deficyt towarzyszy dalszemu procesowi rozwojowemu. Do zaburzeń nabytych zalicza się: afazję i dysfazję nabytą, głuchotę nabytą, jąkanie traumatyczne, mowę laryngektomowanych.

Krok pierwszy – właściwe rozpoznanie

 

Jeżeli chcemy efektywnie pracować z naszymi uczniami o zaburzonej komunikacji językowej, musimy ustalić przyczyny ich trudności. Tylko pełna diagnoza pozwala na opracowanie odpowiedniego programu oddziaływań pedagogiczno-terapeutycznych. 

 

Procedura diagnostyczna, w której bardzo ważną rolę odgrywa także nauczyciel, pedagog szkolny i logopeda, obejmuje badania wstępne, czyli:

  • Wywiad – pozwala uzyskać podstawowe informacje na temat dziecka, takie jak: stan zdrowia, rozwój psychoruchowy, rozwój mowy, przebieg ciąży matki, przebyte przez dziecko choroby, wpływ czynników zewnętrznych.
  • Obserwacja – pozwala zebrać informacje na temat zachowań dziecka (także zachowań werbalnych), ogólnej sprawności ruchowej i manualnej, mim...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy