Lekcja języka polskiego nie musi być nudna

Chcąc je przybliżyć uczniom, warto kierować się słowami Alberta Einsteina, z których wynika, że „najpiękniejszą rzeczą, jakiej możemy doświadczyć, jest oczarowanie tajemnicą. Jest to uczucie, które stoi u kolebki prawdziwej sztuki i prawdziwej nauki. Ten, kto nie zna i nie potrafi się dziwić, nie potrafi doznawać zachwytu, jest martwy niczym zdmuchnięta świeczka”. Rolą polonisty jest zatem pokazać tekst literacki jako swoistą tajemnicę, którą można oczarować odbiorcę, zadziwić go i zachwycić, pamiętając jednocześnie o realizowaniu podstawy programowej, wymaganiach egzaminacyjnych oraz rozwijaniu kompetencji kluczowych. 

Poniżej zaprezentowano kilka pomysłów na pracę z tekstem literackim, dzięki którym lekcje nie tylko będą ciekawe, ale także przyczynią się do nabywania umiejętności przydatnych w XXI wieku. Są to koncepcje, które można zrealizować w szkole podstawowej i ponadpodstawowej.

Pomysł pierwszy

Przekład intersemiotyczny to metoda, która sprawdza się zawsze. Warto o tym pamiętać, dobierając tekst do interpretacji. W wypadku licealistów doskonale sprawdza się przy pracy z wierszem Leopolda Staffa Deszcz jesienny. Zadaniem uczniów przed lekcją jest przyniesienie liści, które podczas zajęć stają się narzędziem tworzenia. Po przeczytaniu utworu młodzież losuje poszczególne fragmenty tekstu, które odtwarza w zespołach za pomocą kolorowych liści oraz farb lub kredek. Po zakończeniu pracy każda grupa przedstawia wyniki swoich działań. Pozostali uczniowie odgadują, której części wiersza dotyczy praca plastyczna. Z wytworów uczniowskich powstaje interpretacja całego tekstu. Dodatkowym zadaniem każdej grupy jest zwrócenie uwagi na środki artystycznego wyrazu. Młodzież wyszukuje je oraz podaje ich przykłady.

Na tej samej zasadzie można dokonać interpretacji opisów przyrody w Panu Tadeuszu. Zadaniem uczniów jest przyniesienie z domu różnych materiałów plastycznych. To mogą być nie tylko kredki czy farby, ale także skrawki materiałów, bibuła, krepa, koraliki. Młodzież, pracując w zespołach, otrzymuje do zinterpretowania fragment epopei Adama Mickiewicza – po przeczytaniu tekstu wykonuje pracę plastyczną, a następnie wyszukuje wydarzenie, które towarzyszy danemu obrazowi przyrody. Odnajduje też w poemacie środki artystyczne, nazywa je i podaje ich przykłady. 

Nowoczesną formą przekładu intersemiotycznego może być zastąpienie materiałów plastycznych niezwykle popularną wśród uczniów grą Minecraft czy generatorem komiksów. Przełożenie utworu na inny kod jest nie tylko atrakcyjne, ale przede wszystkim  ułatwia jego zapamiętanie.

Kompetencje kluczowe: w zakresie porozumiewania się językiem ojczystym, społeczne, informatyczne:

• umiejętność rozróżniania i wykorzystywania różnych rodzajów tekstu,
• umiejętność przetwarzania informacji, wykorzystywania pomocy naukowych,
• umiejętność przekonującego formułowania i wyrażania własnych argumentów, odpowiednio do kontekstu,
• zdolność do konstruktywnego porozumiewania się,
• umiejętność wyrażania i rozumienia różnych punktów widzenia.

Zdj. 1. Deszcz jesienny Leopolda Staffa w interpretacji uczennicy klasy III I LO z OD we Wschowie

Pomysł drugi

Lektura przez dziurkę od klucza to pomysł na sprawdzenie znajomości lektury w innej formie niż tradycyjna kartkówka. Zadaniem młodzieży jest przyniesienie na lekcję zdjęć, obrazków, ilustracji, które odnoszą się do różnych wątków utworu. Podczas zajęć nauczyciel wprowadza uczniów w temat, mówiąc, że są dziennikarzami, którzy przez dziurkę od klucza obserwują to, co dzieje się w poszczególnych scenach utworu. Wyjaśnia, na czym polega zadanie. Każdy uczeń wybiera jedną dowolną scenę z lektury, rysuje na kartce i wycina dużą dziurkę od klucza. Wkleja w nią przyniesioną z domu ilustrację.

W kolejnym etapie uczniowie muszą wykazać się znajomością dzieła, odpowiadając na poniższe polecenia:

• Określ, do którego fragmentu utworu, do której sceny, odnosi się twoja praca.
• Wskaż bohaterów sceny.
• Omów jej tematykę.
• Określ miejsce, w którym rozgrywa się akcja.
• Uzasadnij swój wybór.

Lekcję można zrealizować także w inny sposób. Uczniowie przynoszą ilustracje, jednak nauczyciel zbiera je wszystkie do jednej puli, a następnie każdy losuje jedną, którą musi omówić według podanego wyżej schematu. Można też poprosić, by każdy wykonał pracę plastyczną, którą następnie przekaże koledze do opisania. W ten sposób nauczyciel sprawdzi znajomość lektury oraz dowie się, w jakim stopniu młodzież potrafi odczytać pracę kolegi. Uczniowie mogą również sami dla siebie ułożyć polecenia do wybranej sceny. Przekazują sobie wówczas nawzajem swoje prace z gotowymi pytaniami.

Zdj. 2. ,,Dziady cz. III” Adama Mickiewicza przez dziurkę od klucza. Praca ucznia klasy II I LO z OD we Wschowie

Kompetencje kluczowe: w zakresie porozumiewania się językiem ojczystym, świadomość i ekspresja kulturalna:

• umiejętność przetwarzania informacji, wykorzystywania pomocy naukowych,
• umiejętność przekonującego formułowania i wyrażania własnych argumentów, odpowiednio do kontekstu,
• wrażliwość i przyjemność z odbioru dzieł sztuki, jak i wyrażanie siebie za pomocą różnych środków z wykorzystaniem wrodzonych zdolności,
• zdolność do odniesienia własnych punktów widzenia w zakresie twórczości i ekspresji do opinii innych.

Pomysł trzeci

Multimedialne moduły tematyczne (MMT) to metoda nauczania polegająca na łączeniu głośno odczytanego (w całości lub w dużych fragmentach) tekstu literackiego np. z powiązanym z nim tematycznie filmem lub spektaklem teatralnym. W skład nauczania mogą wchodzić: epika, liryka, dramat, malarstwo, multimedia i kształcenie językowe. Zadaniem różnorodnych kontekstów jest aktualizacja i pogłębianie rozumienia literackiego utworu poznanego jako pierwszy i zestawianie go z powiązanymi z nim tematycznie kontekstami. Moduły te mogą być konstruowane przez nauczyciela i uczniów z różnych tekstów, w zależności od potrzeb. W metodzie MMT założono prymat czytania nad omawianiem problematyki, języka bohaterów, świata przedstawionego, realizowany poprzez przeznaczenie na lekcji dużej ilości czasu na głośne czytanie utworów literackich, przeżywanie ich i rozmowę o nich.

Infografika 1. MMT (Multimedialne moduły tematyczne), oprac. własne

Kompetencje kluczowe: w zakresie porozumiewania się językiem ojczystym, świadomość i ekspresja kulturalna:

• umiejętność przetwarzania informacji, wykorzystywania pomocy naukowych,
• umiejętność przekonującego formułowania i wyrażania własnych argumentów, odpowiednio do kontekstu,
• wrażliwość i przyjemność z odbioru dzieł sztuki, jak i wyrażanie siebie za pomocą różnych środków z wykorzystaniem wrodzonych zdolności,
• zdolność do odniesienia własnych punktów widzenia w zakresie twórczości i ekspresji do opinii innych. 

Pomysł czwarty

Gry na języku polskim to doskonały sposób na utrwalenie wiedzy na temat omawianych tekstów literackich. Można zaproponować uczniom stworzenie gry do konkretnej lektury lub do utworów jednego poety. Przykładowy pomysł na grę: „Bliski Jan Kochanowski”. To również okazja do pracy metodą projektu. Zadanie można podzielić na trzy etapy:

• Etap pierwszy – pomysł uczniów na grę poświęconą Janowi Kochanowskiemu, jego życiu i twórczości (czas: tydzień).
• Etap drugi – opracowanie zasad gry (czas: tydzień).
• Etap trzeci – wykonanie gry i prezentacja jej przed klasą (czas: tydzień).

Po wykonaniu każdego z zadań uczniowie zdają relację nauczycielowi na temat tego, jak wyglądała praca i jakie są jej rezultaty. Ważne, by pracowali oni w zespołach, by móc rozwijać swoją kreatywność i kompetencje społeczne. Powyższy pomysł stwarza ku temu odpowiednie sytuacje dydaktyczne. 

Gry stworzone zarówno przez uczniów, jak i przez nauczyciela mogą stanowić doskonały starter lub podsumowanie lekcji. 

Kompetencje kluczowe:

• współdecydowanie o swoich działaniach, planowanie i organizowanie swojej pracy,
• współpraca z innymi,
• umiejętność poddania swoich działań refleksji, korygowanie ich, wyciąganie wniosków,
• odpowiedzialność za własne uczenie się. 

Zdj. 3. 5 sekund o Janie Kochanowskim. Gra edukacyjna przygotowana przez uczniów I LO z OD we Wschowie

Pomysł piąty

Kółko i krzyżyk – prosta gra, którą można wykorzystywać na lekcjach języka polskiego na wiele sposobów. Może ona stanowić wstęp do lektury lub podsumowanie interpretowanej lektury. Niezbędny jest tekst utworu oraz zdjęcia, ilustracje wykonane w formacie kółko i krzyżyk (tic tac to). Przykładem może być dramat romantyczny Adama Mickiewicza Dziady część III. Zadaniem uczniów jest chronologiczne uporządkowanie scen zgodnie z przedstawionymi obrazami, podanie ich tytułów oraz określenie tematyki każdej z nich, a także uzupełnienie tego, czego brakuje. Nauczyciel określa liczbę zdań, które powinny się pojawić. Polecenie może także brzmieć: „Opisz zdjęcie w trzech zdaniach, odnieś je do konkretnej sceny z trzeciej części Dziadów. Następnie ułóż sceny chronologicznie. Notatkę uzupełnij o sceny, których brakuje”.

Zadanie to może zastąpić także tradycyjną kartkówkę. 

Alternatywą dla niego jest poproszenie uczniów przed lekcją, na której nauczyciel rozpoczyna omawianie lektury, by przygotowali tego typu prace dla swoich kolegów. Podczas zajęć wymieniają się przygotowanymi kartami i wykonują powyższe polecenie. Na koniec wzajemnie weryfikują wykonanie zadania. Taka forma nie tylko sprawdza znajomość lektury, ale także pomaga rozwijać kompetencje informatyczne. 

Zdj. 4. Dziady cz. III. Gra edukacyjna kółko i krzyżyk

Drugim sposobem na wykorzystanie gry kółko i krzyżyk może być zadanie oparte na skojarzeniach. Polecenie różni się tym, że zamiast obrazów do lektury uczniowie otrzymują kartę z pojedynczymi słowami, które muszą odnieść do poszczególnych scen dramatu.

Jeszcze inaczej można wykorzystać grę, omawiając Żonę modną Ignacego Krasickiego. 

Przygotowujemy ilustrację, na której umieszczamy przedmioty ważne dla bohaterki satyry. Zadaniem uczniów jest odnalezienie fragmentów tekstu odnoszących się do obrazów i zacytowanie ich. Po zanotowaniu właściwych fragmentów tekstu do zeszytu nauczyciel omawia, na czym polegają postawy „mieć” i „być”. Zwraca uwagę na wartości charakterystyczne dla obu postaw i pokazuje uczniom listę wartości, z której wybierają oni pasujące do bohaterki satyry. Do każdego wyboru dodają krótkie uzasadnienie, wynikające z treści lektury. Na koniec wspólnie tworzą koło wartości Żony modnej, decydując, które były dla niej ważne i w jakim stopniu.

Zdj. 5. Żona modna. Gra edukacyjna kółko i krzyżyk

Kompetencje kluczowe:

• umiejętność interpretowania różnych rodzajów tekstu,
• umiejętność przetwarzania informacji, wykorzystywania pomocy naukowych,
• umiejętność przekonującego formułowania i wyrażania własnych argumentów w mowie i w piśmie, odpowiednio do kontekstu,
• umiejętność wykorzystywania narzędzi do tworzenia, prezentowania i rozumienia złożonych informacji,
• umiejętność docierania do nowej wiedzy,
• umiejętność zdobywania, przetwarzania i przyswajania jej,
• krytyczna i twórcza refleksja,
• zdolność do odniesienia własnych punktów widzenia w zakresie twórczości i ekspresji do opinii innych.

Pomysłów na interpretację tekstów literackich i pracę z nimi jest mnóstwo. Ważne jednak, by każdorazowo pamiętać, że mózg lubi rzeczy niezwykłe, inne niż tradycyjne nauczanie. Dodatkowo, chcąc rozwijać kompetencje kluczowe uczniów, nauczyciel powinien zmienić swoją rolę z wykładowcy w coacha, który naprowadza, motywuje i monitoruje działania swoich podopiecznych, udziela im konsultacji i wspiera ich proces edukacyjny. Pracując w ten sposób, osiągnie określony cel – sprawi, że „nauka będzie nie tylko przyjemna, ale też skuteczna” (Albert Einstein). 

Chcesz lepiej poznać temat? Sprawdź nasz artykuł: Rodzaje błędów językowych