Jak omawiać Boską Komedię Dantego metodą SMART?

Otwarty dostęp Korespondencje sztuk

Rok 2021, z uwagi na 700. rocznicę śmierci autora Boskiej Komedii Dantego Alighieri, został ogłoszony we Włoszech „Rokiem Dantego”. Czas mija nieubłaganie, ale potencjał tkwiący w arcydziełach literatury światowej zdaje się niewyczerpalny. Warto więc ponownie powrócić do tego tekstu na zajęciach, nie tylko w kontekście obowiązku szkolnego, lecz także aby zaproponować uczniom nieco inne spojrzenie. Tym razem poprzez obraz – ilustracje Sandra Botticellego – a nie tylko słowo poetyckie.

Metoda SMART daje możliwość wyznaczenia celów w sposób precyzyjny i zapewnia uczniom poczucie spełniania kolejnych zadań w procesie poznawania lektury. Zgodnie z tą metodą, krok po kroku, trzeba ustalić cel podjęcia tego zagadnienia i zaplanować poszczególne etapy jego osiągania oraz opracować strategię motywowania do ich pokonywania. Pracę nad zajęciami na temat poematu Dantego warto zacząć od wizualizacji tego, co chcemy na lekcji osiągnąć. Mogą to być zaproponowana przez uczniów koncepcja uzupełnienia nieukończonych przez malarza ilustracji do tekstu albo ich autorskie ryciny, na których przedstawią to, co opisał Dante. Gratyfikacją będzie nie tylko wnikliwsze poznanie tekstu Boskiej Komedii, lecz także uaktywnienie potencjału kreatorskiego, a może nawet artystycznego uczniów. W propozycji pracy krok po kroku ważne jest też motywujące do działań otoczenie. Warto więc podzielić uczniów w taki sposób, żeby chcieli ze sobą przede wszystkim współpracować, a nie rywalizować.   
 

POLECAMY

Zapamiętaj

Metoda SMART to sposób formułowania celów, który zwiększa szansę na ich realizację. Skrótowiec ten oznacza pięć cech, jakie powinien spełniać dobrze sformułowany cel:
S – sprecyzowany,
M – mierzalny,
A – atrakcyjny,
R – realistyczny,
T – terminowy.


Krok 1: Sprecyzowanie celu

Po pierwsze, trzeba sprecyzować cel, do którego lekcja ma prowadzić. W przypadku pracy z tekstem Boskiej Komedii i ilustracjami Sandra Botticellego naszym celem jest zapoznanie uczniów z tekstem Dantego poprzez prezentację rycin i, przy okazji, poznanie ilustracji renesansowego artysty.  

Tematem lekcji w drugiej odsłonie cyklu Korespondencje sztuk będzie więc analiza związku słowa z obrazem na przykładzie ilustracji do Boskiej Komedii Dantego. Skupienie uwagi na cyklu rycin Sandra Botticellego do tego poematu jest podyktowane przeświadczeniem, że jest on jednym z najbardziej samodzielnych i twórczych zbiorów przedstawień inspirowanych tekstem literackim, jednocześnie idealnie z nim współgrającym na każdej płaszczyźnie. Malarz jako jeden z pierwszych podjął próbę zmierzenia się z „przełożeniem” metaforycznego języka Raju. Przeniósł „świetlistość” wypełniającą i opromieniającą tekst Dantego na pergamin. Zamknął abstrakt w materii. Następnie ów „znak zmysłowy przekształcił – jak pisał G. Deleuze – w niematerialny znak sztuki”1.

Krok 2: Ewaluacja osiągnięć

Po drugie, trzeba wskazać sposoby weryfikacji osiągnięć. Jednym z nich jest zadanie pytań szczegółowych, na które uczniowie powinni znaleźć odpowiedź, czytając tekst i oglądając wybrane ryciny. 
Weryfikacja postępów może przebiegać następująco: 

  • Wraz z uczniami odpowiedz na pytania: „W jakim stopniu myśl i tendencje średniowiecznego poety odczytał i przekazał ilustrator (a zatem: czy przyjęta forma rycin współgra z literą i duchem Dantejskiego poematu)?” oraz „Czy wiernie ilustrował tekst, nadając planszom skrajnie realistyczną formę, czy też stworzył własną wizję, bliższą tekstowi Dantego bardziej duchem niż formą?”. 
  • Poproś uczniów o wskazanie opisów: „opartych na wyliczaniu”, „z ramą uspójniającą”, „z dominantą semantyczną”, „kinetycznych”, „deformujących przestrzeń”2
  • Poproś uczniów o wybranie ilustracji, które są najdoskonalszymi wizualnymi korelatami dla wskazanych w poleceniu 2 wyrafinowanych opisów Dantego. 
  • Zastanów się z uczniami, jakie strategie ujawniają ilustracje Botticellego (Marta Pieniążek-Samek, pisząc o ilustracjach do Boskiej Komedii Stefana Mrożewskiego, wskazała trzy metody ilustrowania tekstu: „strumienia”, „mozaiki” i „kompilacji”3).  
  • Podsumowując, powróć do pytań z punktu 1, aby ustalić ostatecznie, czym jest cykl ilustracji renesansowego artysty: wizją artystyczną czy wierną ilustracją. 

Krok 3: Podkreślenie atrakcyjności dzieła

Ważne jest też zainteresowanie uczniów tematem, a więc podkreślenie jego atrakcyjności. Warto pamiętać, że samo czytanie tekstu czy oglądanie ilustracji nie musi być dla wszystkich atrakcyjne. Zmienić to może polecenie skłaniające uczniów do poszukiwania: odpowiedniej ilustracji do wskazanego przez nauczyciela fragmentu Boskiej Komedii albo (odwrotnie) pieśni Dantego, która została zwizualizowana na wybranej przez nauczyciela rycinie Botticellego. 

Dodatkowo analiza Boskiej Komedii Dantego Alighieri w kontekście sztuk plastycznych może przebiegać dwutorowo – będzie to więc albo skupienie się na bezpośrednich nawiązaniach w tekście poety do sztuk plastycznych, albo próba rekonstrukcji „plastyczności” języka, który jest zdolny do pobudzania, „wyczarowywania” w umyśle artysty plastyka niesamowitych wizji. Do sztuk plastycznych twórca Boskiej Komedii nawiązywał w rozmowie z artystami (Czyściec, pieśń XI). Wybrane przykłady mają pokazać, że dumni ze swych osiągnięć twórcy zostali przewyższeni przez innych, obdarzonych większym talentem. Pisarz przywołuje miniaturzystę Oderisi z Gubbio, który musiał uznać, że Franco z Bolonii jest bardziej uzdolniony od niego. Z kolei Giovanni Cimabue „został pokonany” przez Giotta di Bondone.   

„Sądził Cimabue, że wszystkich olśniewa,
A dzisiaj Giotto pierwszy staje w rzędzie
I tak, że rozgłos onego przyćmiewa.
Tak jeden Gwido po drugim narzędzie
Wziął styl, a może wnet powstanie
Taki, co po nich w ich gnieździe usiądzie”.

W pieśni X Czyśćca Dante pisał, że sztuki plastyczne mają moc wyczarowywania kształtów łudząco przypominających dzieła natury. Czytamy w niej:  

„[...] rzeźby, co nie w Poliklecie, 
Lecz by zbudziła zazdrość u natury. 
Anioł, co ziemi zniósł w bożym dekrecie
Mir łzami wieków żądany tęskliwie
I otwarł niebo bronne w dawnym lecie, 
W oczach się naszych jawił, tak prawdziwie
Ruch umilony mając i postawę,
Że się nam wydał istotą, co żywie”. 

Autor Boskiej Komedii szczególnie doceniał i wyróżniał sztukę iluminacji, którą przyrównywał do malarstwa i poezji. W Czyśćcu zanotował: 

„Oderisiego-ż to widzę? Ozdobę 
Gubbia i sztuki, którą paryżanie
Alluminacją zową w naszę dobę? 
Tak pytam. Bracie – rzekł na malowanie
Spójrz, w bolończyka kunszcie uśmiechnięte!
Przy nim ma chwała ledwo się ostanie”. 

Wysoka ocena iluminacji i malarstwa nie była na początku XIV wieku zbyt częsta. To przejaw nowatorskich poglądów Dantego. Niemniej apoteoza malarskich dekoracji rękopisów nie wiązała się w żadnej mierze z przyznaniem im prawa do niezależności. Miały one ilustrować tekst, odwoływały się do niego, służąc mu, a nie z nim konkurując. Średniowieczne łacińskie iluminacje miały „rozświetlać, obdarzać gracją, uświęcić treść”. Podkreślenie aspektu „plastyczności” opisów Dantego w Boskiej Komedii wiązałoby się z zaznaczeniem istotności widzenia, choćby przez wielokrotne przywoływanie słów widzieć i spoglądać. Dodatkowo o „malarskości” poematu – jak sugerowali liczni badacze, m.in. wybitny dantolog Kalikst Morawski – świadczą elementy poetyki Dantego, takie jak: „zwięzłość i sugestywność epizodów”, „uplastycznienie abstrakcji (np. wizji kręgów nieba)”, „zmysłowość opisów i kolor”, a także fascynacja efektami świetlnymi.   

Niemal równocześnie z najstarszymi literackimi komentarzami, które interpretowały treść Komedii, powstawały ich plastyczne odpowiedniki. Przed iluminatorami stanęło trudne i olbrzymie dzieło zilustrowania stu pieśni. Prawie we wszystkich ośrodkach włoskiego miniatorstwa powstawały zespoły ilustracji do Boskiej Komedii Dantego. Natalia Łomzik przypominała, że kanon ilustracji do tego dzieła zaczął się kształtować już w latach 30. XIV wieku4. Najstarszy zachowany manuskrypt pochodzi z roku 1337 i znajduje się w Mediolanie. Trzy inne zachowane rękopisy, z ilustracjami do każdej pieśni, powstały we Florencji, Wenecji i Pizie. Większość zachowanych kopii ilustruje tylko fragmenty poematu, wybrane pieśni. Najrzadziej obrazowano opis podróży Dantego po raju. 

Wczesny renesans florencki przyniósł samodzielny, odmienny od XIV-wiecznej tradycji cykl ilustracji Sandra Botticellego5. Stało się tak dlatego, że za sprawą Akademii Platońskiej Ficina ponownie odżył kult Dantego i jego niezwykłego dzieła. Estetyka Akademii, która opierała się na odczytanych ponownie dziełach Platona, Plotyna i Pseudo-Dionizosa, była estetyką metafizyczną, wywodzącą piękno i sztukę z harmonii wszechświata. Ponownie odkryta twórczość Dantego stała się przedmiotem analiz neoplatończyków. To zainteresowanie dziełami autora Boskiej Komedii badał m.in. Chastel w rozprawie o Florencji za czasów Medyceuszów. 

Cykl ilustracji Botticellego do Komedii przeznaczony był dla Lorenza di Pierfrancesco de’ Medici, który miał zainspirować mitologiczne obrazy wskazanego malarza. O jego autorstwie świadczy m.in. sygnatura „Sandro di Mariano” pozostawiona na rysunku do XXVIII pieśni Raju. Ze 103 ilustracji do każdej pieśni – 34 do Piekła, 33 do Czyśćca i tyle samo do Raju oraz dodatkowo 3 tytułowych do każdej części – zachowało się 64. Zagubiono rysunki do II–VII, XI i XIV pieśni Piekła oraz XXXIII Raju. Wszystkie wykonano na pergaminie o wymiarach 32 × 47 cm, każdej karcie z tekstem odpowiada ilustracja rozmieszczona na stronie obok. Rysunek przygotowawczy wykonał artysta srebrnym ołówkiem, pociągając go później piórkiem. Wiele partii, jak również kompozycje XXX pieśni Piekła i VIII Czyśćca, pozostawiono w szkicu. W większości ilustracji rysunki ołówkiem wymazano. Rysunki do X, XV i XVIII pieśni Piekła są częściowo lub całkowicie pokolorowane. Część badaczy przypuszcza, że od początku planowano pokolorować wszystkie przedstawienia, lecz zamierzenie to mieli rozpocząć i nie dokończyli uczniowie malarza. Wysnuwa się również hipotezę, iż Botticellemu asystowali w pracy Gherardo di Giovanni i jego brat Monte. 
 


Jak zauważyli dantolodzy, analiza wybranych rysunków Sandra Botticellego wskazuje na różnice w ilustracjach poszczególnych części Komedii. Kompozycje do Piekła są w ich opinii najbardziej „literackie”, podporządkowane dyscyplinie narzuconej przez tekst. Artysta troszczy się o szczegółowe i wierne rozwinięcie epizodów opisanych w poemacie. Na każdej planszy stosuje metodę narracyjną. Nawiązuje do uniwersalnej gramatyki opowieści, zawierającej elementarne jednostki porządku fabularnego oraz reguły ich kształtowania i kombinowania. Do typowych i najczęściej analizowanych należy scena odnosząca się do VIII pieśni Piekła. Na jednej z plansz widzimy Dantego i Wergiliusza przybywających do murów miasta Dis. Symbolem tego miejsca jest wysoka budowla przypominająca odwróconą wieżę Babel. Jeżeli chodzi o narracyjność tej planszy, ciekawym zabiegiem jest ukazanie bohaterów wielokrotnie w różnych ujęciach. Tak jakby ilustrator pragnął ujawnić kolejne fazy ich wędrówki na jednym przedstawieniu. Najpierw mitologiczny przewoźnik Flegiasz pomaga im w przeprawie przez Styks. Następnie, u dołu, po lewej stronie planszy, poeci znaleźli się u wrót miasta. U wrót stoi demon. Za bramą widać ziejące ogniem groby heretyków. W dalszej części przedstawienia wędrowcy ukazani są sześciokrotnie, w kluczowych momentach wyprawy. Inne rysunki również powtarzają schemat zwielokrotniania wizerunków postaci w celu ukazania kolejnych etapów ich wędrówki. Te liczne powtórzenia (niczym stopklatki) zapewniają ciągłość akcji. Wynika ona również z powielania pe...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy