Dołącz do czytelników
Brak wyników

Horyzonty polonistyki

16 stycznia 2019

NR 28 (Styczeń 2019)

Edukacja zorientowana na bogactwo form i znaczeń

0 76

Człowiek istnieje wśród różnych tekstów kultury. Codziennie styka się z literaturą, dziełami plastycznymi, utworami muzycznymi, przedstawieniami teatralnymi, licznymi gatunkami filmów i produkcji telewizyjnych, audycjami radiowymi, reklamą, architekturą itd. Obcuje z formami ambitnymi i z realizacjami wpisującymi się w nurt popkultury.

 

Tak różnorodna obecność w doświadczeniu egzystencjalnym dzieci, młodzieży i osób dorosłych powoduje, że literackie i pozaliterackie teksty kultury funkcjonują w edukacji polonistycznej na wszystkich poziomach kształcenia. Pojawienie się różnych tekstów kultury na „godzinach polskiego” umożliwia dyskurs o wielu kontekstach, pozwala uatrakcyjnić odbiór literatury, a także zachęcić uczniów do sięgnięcia po tomik wierszy, zbiór opowiadań, powieść czy też formę dramatyczną. Teksty pozaliterackie przyczyniają się do rozwoju kompetencji kulturowych oraz poszerzenia strefy odbioru sztuki. Dzięki pracy z wieloma tekstami kultury szkolny polonista zyskuje możliwość inicjowania rozmów i dyskusji o różnych aspektach aktywności człowieka, społeczeństwa, narodu. Bez wątpienia, świetna ekranizacja, porywające wykonanie utworu muzycznego, znakomity teledysk, ekspresywna piosenka, reprodukcja wybitnego obrazu czy plakatu stanowią istotny komponent nowoczesnych strategii nauczania języka polskiego1, ponieważ wzbogacają treści kształcenia, podnoszą atrakcyjność lekcji (uczniowie chętnie odwołują się do przykładów spoza literatury), stanowią przekaz istotny pod względem znaczeniowym i formalnym dla młodych „tubylców cyfrowych”. Dodatkową zachętą 
dla e-nastolatków jest fakt, że kontakt z wieloma innymi tekstami kultury jest możliwy przez media audiowizualne i nowe technologie, co może intensyfikować zainteresowanie przedstawicieli młodego pokolenia. Na ogromny potencjał środków audiowizualnych i cyfrowych w kształtowaniu odbioru tekstu literackiego poprzez pryzmat analizy różnych tekstów kultury zwrócił uwagę Sławomir Jacek Żurek, który zachęcał nauczycieli do wykorzystywania takich narzędzi podczas lekcji języka polskiego2

Trudna sztuka rozwijania wrażliwości uczniów na teksty kultury 

Od dekady uczniowie i nauczyciele obserwują ekspansję tekstów kultury na egzaminie maturalnym. Wzrost ich obecności i coraz większe znaczenie, jakie przypisuje się pozaliterackim tekstom kultury, jest konsekwencją rewolucji cyfrowej, ekspansji mediów elektronicznych, dominacji kultury wizualnej i ikonosfery internetu. Współcześni 
uczniowie zostali ukształtowani przez kulturę obrazu i obrazka, dlatego okocentryczność zdominowała procesy poznawcze przedstawicieli „pokolenia Google’a”. Trudno dziś wyobrazić sobie lekcje języka polskiego, podczas których zabrakłoby odniesień do tekstów ikonicznych: obrazów malarskich, grafiki, reklamy wizualnej, plakatów, rzeźb i instalacji plastycznych, a nawet komiksów i opowieści graficznych. Formy wizualne wchodzą w dyskurs z dziełami literackimi, pokazując, w jak zróżnicowany sposób może być przedstawiane i rozumiane konkretne zagadnienie. 

Czytanie, analiza i interpretacja różnych tekstów kultury są wpisane w zakres kluczowych kompetencji uczniów, wymaganych na egzaminie dojrzałości z języka polskiego. Nawiązania do wypowiedzi pozaliterackich pojawiają się w zadaniach pisemnej i ustnej części matury. Zapisy w dokumentach oświatowych dotyczących edukacji polonistycznej na poziomie szkoły ponadpodstawowej precyzyjnie wskazują, że maturzysta powinien odwołać się do różnych tekstów kultury jako samodzielnie dobranych przykładów tudzież kontekstów. Zakres obecności innych form artystycznych podczas egzaminu dojrzałości zwiększał się od pierwszej reformy oświatowej w 1999 roku, ale znaczący wzrost ich udziału w ewaluacji na zakończenie szkoły ponadpodstawowej nastąpił po 2014 roku. Obecnie maturzyści „mierzą się” z wypowiedziami literackimi i pozaliterackimi, które nierzadko współistnieją na zasadzie korespondencji sztuk. 

Zgodnie z zapisami najnowszej podstawy programowej z języka polskiego podczas egzaminu dojrzałości uczeń powinien wykazać się umiejętnością trafnego doboru przykładów literackich i kulturowych, które umożliwią szczegółową analizę i interpretację problemu zawartego w poleceniu pracy pisemnej lub wypowiedzi ustnej. Przygotowanie prawidłowego i merytorycznego zestawu przykładów to trudna sztuka. Wymaga wielopłaszczyznowego rozwoju umiejętności pracy z różnymi tekstami kultury, systematycznego kontaktu młodych ludzi z filmem, spektaklem teatralnym, grafiką, fotografią, malarstwem, muzyką, architekturą, rzeźbą itd. Tej misji kształtowania dialogu z kulturą nie wypełnia dziś rodzina (lub czyni to w znikomym zakresie), dlatego to na szkołę, a zwłaszcza szkolnych polonistów oraz nauczycieli wiedzy o kulturze, została przeniesiona odpowiedzialność za skuteczne kształcenie kulturowe uczniów. To spore wyzwanie, ponieważ rozwój internetu, a zwłaszcza mediów społecznościowych przyczynił 
się do zmniejszenia zainteresowania współczesnych uczniów aktywnym uczestnictwem w życiu kulturalnym (szczególnie w „realu”). Zapewne gdyby nie zaangażowanie 
i konsekwentny upór szkolnych polonistów znaczna część młodzieży nie zawitałaby w gościnne progi takich instytucji, jak: teatr, muzeum, filharmonia, galeria sztuki współczesnej, opera. To ten aspekt pracy nauczyciela, o którym rzadko się wspomina, a który ma kolosalne znaczenie dla końcowego wyniku egzaminu maturalnego. Owszem, uczeń może opanować wiedzę encyklopedyczną, ale nie będzie swobodnie i z przekonaniem omawiał przykładowych tekstów kultury, jeżeli nie nauczył się funkcjonować w przestrzeni kultury dawnej i nowoczesnej. To nie jest możliwe bez regularnego bywania w instytucjach kultury, które są coraz częściej uznawane przez „tabletowe dzieci” i „cyfrowych nastolatków” za niegodne uwagi, a nawet „przeraźliwie nudne”. Dziś od kreatywności i umiejętności coachingowych nauczycieli języka polskiego zależy, czy współcześni uczniowie szkół ponadpodstawowych porzucą absorbujące ich uwagę ekrany telefonów, tabletów i smartphonów. Od opanowania sztuki prowadzenia dialogu z „generacją kciuka” zależy, czy młodzież zostanie bezpowrotnie zawłaszczona przez wirtualną infosferę, czy też dostrzeże różne realizacje kultury w realnym świecie. 

Kolejną, ważną kwestią jest doskonalenie w liceum czy technikum tych umiejętności pracy z różnymi tekstami kultury, które uczniowie osiągnęli podczas edukacji polonistycznej w szkole podstawowej. Szkolny polonista pracujący w szkole ponadpodstawowej powinien kontynuować dobre praktyki zainicjowane przez nauczycieli języka polskiego na niższych poziomach edukacyjnych. Nie jest tak, że dopiero w okresie dojrzewania uczniowie mogą intensywnie uczestniczyć w edukacji kulturowej i muzealnej. Przychodząc do liceum, technikum czy szkoły zawodowej, najczęściej dysponują mniej lub bardziej rozwiniętymi kompetencjami odbiorczymi, wynikającymi z kontaktu z różnymi tekstami kultury w ich macie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy