Analiza porównawcza krok po kroku

Korespondencje sztuk

Analiza porównawcza (inaczej równoległa) nie należy do zadań najłatwiejszych. Tym większe jest wyzwanie, gdy chodzi o utwory utrwalone w różnych tworzywach, przykładowo: wizualnych i werbalnych. Trzeba się do niej bardzo dobrze przygotować i ją zaplanować.
Jest kilka prostych zasad, które pozwalają na sprawne jej przeprowadzenie. W tym celu warto zadać sobie następujące pytania i rzetelnie przemyśleć odpowiedzi.

POLECAMY

  • Kiedy analiza porównawcza jest konieczna? W jakich sytuacjach ją wykorzystać? Odpowiedź na to pytanie sprowadza się przede wszystkim do ustalenia, czy w zadaniu, jakie sobie stawiamy, musimy dokonać interpretacji dwóch dzieł. Może chodzić o dwa wiersze tego samego autora, dwóch różnych autorów lub utworu muzycznego i literackiego, albo – jak w przypadku porównania grafiki Francisca de Goi Gdy rozum śpi, budzą się demony1 i wiersza Stanisława Grochowiaka Otwarta otchłań2 – obrazu malarskiego i utworu lirycznego.
  • Jak zaplanować pracę nad interpretacją porównawczą? Ważne jest przede wszystkim uświadomienie sobie, że musi ona przebiegać równolegle, a więc polegać na równoczesnym prowadzeniu interpretacji jednego i drugiego utworu. Nie należy więc sztucznie rozdzielać tekstu na część poświęconą obrazowi i wierszowi, a samą czynność porównania sprowadzić do podsumowania, w którym wskazane będą punkty wspólne i rozbieżne między porównywanymi dziełami. Dobrym i najczęściej praktykowanym pomysłem, który ułatwi przygotowanie planu interpretacji porównawczej, jest spisanie w formie tabelki punktów wspólnych dla obu dzieł i różnicujących je. Taki spis ułatwia porządkowanie wypowiedzi na etapie pisania, a więc płynne, przejrzyste (logiczne) przechodzenie między kolejnymi myślami. Tabelka zwykle składa się z czterech kolumn i zależnej od wnikliwości interpretatora liczby wierszy. Im więcej czasu poświęcimy na jej przygotowanie, tym łatwiej będzie nam przejść do pisania (przykładowa tabelka poniżej).
  • Co porównywać? Podstawą jest trzymanie się tematu i celu, a więc wskazanie podobieństw i różnic między dwoma utworami. Zacząć można od:
    –     wskazania przynależności gatunkowej, np. wiersz i obraz malarski (grafika wykonana konkretną techniką);
    –     analizy tematu i jego ujęcia (zob. pierwsza sugestia zawarta w tytułach utworów);
    –     w przypadku wiersza – określenia sytuacji lirycznej, typu liryki, podmiotu lirycznego, świata i nastroju utworu, środków stylistycznych, np. metafora, paradoks, oksymoron, hiperbola i wiele innych;
    –     w przypadku obrazu – określenia gatunku malarskiego, cech stylu autora i dzieła (cyklu), jego kompozycji i jej funkcji;
    –     przytoczenia kontekstów – osadzenia utworów w konkretnej czasoprzestrzeni w historii literatury czy sztuki, dlatego tak ważna jest umiejętność wykorzystania wiedzy pozaliterackiej, np. historycznej;
    –     postawienia hipotezy interpretacyjnej i sformułowania wniosków.
    Warto pamiętać też o temacie interpretacji porów- nawczej. Zazwyczaj nie chodzi tylko o zestawienie dzieł, lecz także o analizę konkretnego motywu, symbolu w strukturze utworu lub porównanie występujących postaci.
  • Jak wykorzystać przygotowany i uporządkowany materiał? To czas pisania, a więc przyoblekania w słowa wcześniej zgromadzonej i uporządkowanej wiedzy. Osadzenie jej w kontekście. Wykazanie się erudycją i bogactwem językowym. Logiczne przeprowadzenie analizy, interpretacji i wnioskowania. Polega ono na przejściu od interpretacji tytułu grafiki: Gdy rozum śpi, budzą się demony do tytułu wiersza Stanisława Grochowiaka Otwarta otchłań. Wskazanie podobieństw i różnic w podejściu malarza i poety do stanu, w jakim często znajdują się artyści.
  • Uwagi końcowe. We wnioskach chodzi nie tyle o przytoczenie wcześniej wskazanych argumentów, ile o odpowiedź na pytania: czy interpretowane utwory więcej łączy, czy dzieli? Co je łączy? Co dzieli? Czy są to elementy konstrukcyjne? Czy semantyczne (ujęcie tematu, jego rozumienie)3? To wystarczy, żeby w idealny, profesjonalny sposób zwieńczyć interpretację porównawczą.
  • Efekty. Z punktu widzenia dydaktyki efektem pomyślnego zakończenia nauki pisania analizy porównawczej jest nabycie umiejętności analizy tekstów literackich oraz innych tekstów kultury (np. dzieł malarskich) w ujęciu porównawczym. Oznacza to pogłębianie umiejętności samodzielnego kształtowania metadyskursu na temat samej czynności analizy-interpretacji i wartościowania. Polega na ćwiczeniu myślenia w kategoriach komparatystycznych, a więc w kategoriach wzajemnych relacji i oddziaływań między tekstami kultury oraz myślenia krytycznego (samodzielnego wnioskowania).
     
Temat/problem Utwór nr 1: Francisco
de Goya, Gdy rozum śpi,
budzą się demony
Utwór nr 2: 
Stanisław Grochowiak, 
Otwarta otchłań
Podobieństwa (P)
versus różnice (R)
1. Oceniany element:
przynależność gatunkowa
opis, przykład: grafika,
(akwaforta, 21,5 × 15 cm)
wiersz R
2. Temat wyobraźnia artysty,
praca twórcza
wyobraźnia artysty, 
praca twórcza
P (ale nieco inne 
ujęcie tego zagadnienia)
3. Kontekst, np. czas
powstania, miejsce
powstania, okoliczności
1797–1798, 
Hiszpania, czas wojny
2. połowa XX wieku, Polska,
czas pokoju, ale i braku
„wewnętrznego spokoju”
R
4. Środki stylistyczne metafora,
symbol
metafora,
symbol
P (ale nieco inne
ujęcie tego zagadnienia)


Wykorzystanie na zajęciach z uczniami dwóch tekstów kultury, w celu ich porównania, musi być jednak poprzedzone i uzupełnione następującymi czynnościami nauczyciela i uczniów:

  • Diagnozą: ocena wiedzy wyjściowej uczestników zajęć i jej uzupełnienie.
  • Systematycznym budowaniem wiedzy na podjęty temat: zainteresowanie uczniów wybranymi artystami (biografia, twórczość, osobowość).
  • Przygotowaniem: mobilizacja do działania poprzez jasne komunikaty, np. przeczytaj, obejrzyj, podkreśl, zanotuj, poszukaj, opowiedz.
  • Objaśnianiem podejścia wskazanych twórców do kluczowych tematów z wykorzystaniem porównywania.
  • Rozwijaniem kompetencji produktywnych uczniów: mówienia, czytania ze zrozumieniem, uważnego oglądania i pisania.

Praca z obrazem i tekstem

Sztuka malarska Francisca de Goi była z jednej strony afirmacją świata, a z drugiej jego oskarżeniem. Przykładem pierwszej niech będzie seria gobelin, którą malował wielki Hiszpan dla królewskiej manufaktury. Przedstawiają one sceny polowań, ilustrują popularne rozrywki, ukazują majos i majas na piknikach, w zabawie i tańcu. Druga odsłona prac hiszpańskiego malarza to m.in. grafiki z cyklu Okropności wojny. Jakkolwiek ewolucja twórczości jednego z najwybitniejszych malarzy hiszpańskich jest niezwykle pasjonująca, w tym przypadku celem jest wskazanie źródła fascynacji artysty plastyka mrokiem i deformacją, które stały się ważną inspiracją dla Stanisława Grochowiaka (zob. też filmy: Carlosa Saury Goya z 1999 roku czy Miloša Formana Duchy Goi z 2006 roku).
Historycy przypominają, że niepokoje przełomu XVIII i XIX wieku, „zapładniające” umysły artystów różnych dziedzin, związane były z niespodziewanie szybkim rozwojem przemysłu, bogaceniem najbardziej zaradnych i ubożeniem tych, którym nie wiodło się najlepiej. Artyści coraz częściej mają świadomość, że ich dzieła mogą wpływać na opinię społeczną, a więc stać się ważnym głosem w debatach na różne tematy. Emocje, wyrażane w dziełach i związane z obcowaniem ze sztuką, stają się równie ważnym narzędziem oraz medium poznania i walki, co rozum. Twórca Rozstrzelania powstańców madryckich okazał się prekursorem zmian związanych nie tylko z funkcją malarstwa, lecz także jego formą. W jego przedstawieniach powraca, zapomniana od czasów baroku, dynamika wynikająca choćby z dominacji układów diagonalnych czy silnie skontrastowanych kolorów. Ujawniają one bieg pędz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy