Treny Jana Kochanowskiego jako cykl – perspektywa dydaktyki szkolnej. Część 2: Tren XIX albo Sen

Kwestionowanie równorzędności doświadczenia snu z doświadczeniem jawy było w antyku przywilejem wąskiego kręgu intelektualistów1. Sen dawał możliwość zetknięcia się, choćby nawet ulotnego, ze zmarłymi, z bogami czy ludźmi istniejącymi w sferze więzi emocjonalnych i towarzyskich2. Sen to narzędzie komunikacji – marzenia senne są płaszczyzną spotkania duszy człowieka ze światem nadprzyrodzonym. Podkreślić należy wagę marzeń sennych, kontaktu z tym, co nadprzyrodzone, uzyskiwanego za sprawą snu3. 
Pogląd ten był także zakorzeniony w patrystyce. Tertulian mówił nawet: „[…] to właśnie snom większość ludzkości zawdzięcza swą wiedzę o Bogu [maior paene uis hominum ex uisionibus deum discunt]” (De anima, XLVII,2). Orygenes twierdził, że wielu pogan nawróciło się na chrześcijaństwo za sprawą snów czy wizji (Contra Celsum, I,46)4. To jawa zostaje zrównana ze snem (nie na odwrót) co do prawomocności płaszczyzny, na jakiej dochodzi do poznania „spraw boskich” (Contra Celsum, I,48)5. Nie dyskutuje się, czy doświadczenie senne można uznać za równorzędne w stosunku do jawy. 
We wczesnym Kościele chrześcijańskim sny o treści religijnej były postrzegane niezwykle poważnie. Także sen Kochanowskiego służy określonemu celowi i w jego kontekście należy odczytać sens Trenu XIX albo Snu. Autor spotka się dzięki niemu z osobami zmarłymi: Matką i Urszulą, a spotkanie to będzie miało atrybut realności. Sen jest bramą, dzięki której poeta doświadcza innej rzeczywistości, przeciwstawionej codzienności jawy, ale od której ona sama fundamentalnie zależy. Doświadczenie, które zostaje opisane we śnie, jest doświadczeniem religijnym: ma ono pierwszorzędny wpływ na doświadczenia jawy, ponieważ to dzięki prawdziwemu snowi Kochanowski napisze Treny. 
Konsolacja Matki we śnie „dzieje” się za sprawą odwołania do postawy hiobowej pokory, przyjęcia „maski” Hioba przez samego autora: „Skryté są Páńskié sądy; co sie Jemu zdáło, / Nalepiéj, żeby sie téż i nam podobáło” (Tren XIX, w. 121–122). Jerzy Pietrkiewicz, a za nim Krzysztof Mrowcewicz, zwracają tu uwagę na rozdział XXXIII Księgi Hioba: „We śnie i w nocnym widzeniu, / gdy spada sen na człowieka; / i w czasie drzemki na łóżku / otwiera On ludziom oczy, / przerażenie budzi w ich sercu. // Chce odwieść człowieka od grzechu / i męża uwolnić od pychy, / uchronić duszę od grobu, / a życie – od ciosu dzidy. / Bóg upomina cierpieniem // Przez cierpienie nawraca na łożu / i udrękę w kościach nieustanną” (Hi 33,15–19).
Cierpienie jest widomym znakiem winy Kochanowskiego i upomnieniem, sen – uwolni go od pychy.
Poeta odzyskuje dzięki snowi prawdę swojego życia. Bóg Trenów przebacza cierpiącemu grzesznikowi Janowi – „użyje” nad cierpiącym ojcem „litości”. Urszulka istnieje, ukazuje się w prawdziwej wizji sennej (visio)6, prawdziwej, następującej bowiem tuż przed świtaniem czy ocknięciem się. Kochanowski zadbał, by jego sen był „obiektywnym zdarzeniem”. 
Fakt snu prawdziwego w wielu pracach powstałych po studium Barbary Otwinowskiej, a wcześniej Jerzego Pietrkiewicza, bywa mylnie interpretowany (lub wręcz niedostrzegany). Szczególnie nie docenia się jego roli w prawdzie, którą Jan zostaje obdarzony przez Boga – nieuchwytny będzie wtedy sens Trenów jako cyklu. I w tym miejscu docieramy do węzłowego problemu dydaktyki polskiej literatury dawnej.
Barbara Otwinowska analizowała wieloznaczności „snu”, a szczególnie charakter visio (snu prawdziwego, wróżebnego, objawieniowego). Cechą tego właśnie snu jest, że ma on wszelki...