Treny Jana Kochanowskiego jako cykl – perspektywa dydaktyki szkolnej. Część 1: motto

Treny[1] są najważniejszym zbiorem poetyckim w literaturze polskiej przed XIX w. W dydaktyce szkolnej (na poziomie szkoły podstawowej i średniej) pojawiają się nie jako zespół tekstów stanowiących całość, ale jako pewien specyficzny ich wybór[2]. Pragmatyka nauczania cofa nas tym samym w głąb dziewiętnastowiecznej recepcji tekstów Kochanowskiego. W dydaktyce bowiem stale podejmowana jest próba izolowania poszczególnych trenów z cyklu jako całości (przykładowo przez akcentowanie liryzmu Trenów VI, VII, VIII[3]), co narusza wymowę cyklu jako spójnej myślowo i artystycznie całości na rzecz iluzji „walorów sentymentalnych” (Donald Pirie). Stąd niedoceniona i nadal niedoceniana rola motta i znaczenia Trenu XIX dla wymowy i przesłania całości zbioru.

W cyklu dwóch artykułów prześledzę rolę i znaczenie motta dla struktury światopoglądowej i retorycznej Trenów Jana Kochanowskiego. Zaproponuję zatem uspójnienie szkolnej recepcji cyklu Jana Kochanowskiego na podstawie prac Marii Cytowskiej[4] i w związku z koniecznością poszerzenia dydaktyki Trenów o Tren XIX (który z reguły jest nieobecny w podręcznikach)[5]. Myślenie o Trenach w kategorii cyklu poetyckiego (różnorako definiowanego) należy do stałej praktyki interpretacyjnej[6], obecnej niekiedy w dydaktyce szkoły średniej[7]. Próba ta pozwoli na szersze spojrzenie na kilka węzłowych kwestii interpretacyjnych, co rzutuje na sensowność i celowość dotychczasowej praktyki szkolnej.

Cykliczność Trenów akcentuje Zofia Głombiowska[8]: „Prawdziwa niezwykłość Trenów Jana Kochanowskiego nie polega więc na tym, że poświęcone są małemu dziecku – były takie utwory w literaturze antycznej i były też w Polsce XVI wieku takie dzieła sztuki rzeźbiarskiej, dziecięce pomniki nagrobne. Szukać jej należy natomiast w cykliczności Trenów i – jeszcze dokładniej – w specyficznym charakterze tego cyklu”. Błędny pogląd o niezwykłości utworu poświęconego małemu dziecku jest trwale obecny w dydaktyce szkolnej[9].

Dzięki mottu: „Takie są umysły ludzkie, jakim światłem sam ojciec Jowisz opromienił urodzajne ziemie” (Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse/Iupitter auctiferas lustravit lumine terras) – do którego autor nawiązuje wielokrotnie – reinterpretacji ulega cycerońska tradycja konsolacyjna, stanowiąca szerszą wartość humanizmu renesansowego. Szkolna konieczność wyboru trenów powinna mieć na względzie te treny, w których motto jest parafrazowane, a to w celu zachowania ważnego wyznacznika cykliczności.

Przypomnijmy: wzorzec dla Trenów to dostępna dziś jedynie w kilku cytatach Consolatio Cycerona. W Consolatio Cyceron – jak zauważał w liście do Tytusa Pomponiusza Attyka – zniósł charakterystyczny stosunek dla rzymskich utworów żałobnych, oparty na rozróżnieniu między pocieszającym a człowiekiem pogrążonym w cierpieniu, wymagającym pocieszenia. Rolę pocieszyciela, starającego się przynieść ulgę w cierpieniu pocieszanemu, przejął sam Cyceron. Kochanowski na płaszczyźnie wzorców literackich odtwarza doświadczenia Cycerona z Consolatio, które pisze sam dla siebie po śmierci ukochanej córki Tulii, podejmując jednocześnie rozważania z trzeciej księgi Rozmów tuskulańskich (cytat z nich umieszczono w podręczniku Sztuka wyrazu, s. 90). Podobnie, jak zobaczymy, uczynił Jan Kochanowski.

Przekształcenie i przemiana światopoglądu (szczególnie krytyka i ukazanie nieskuteczności filozofii stoickiej z kluczową rolą Cycerona[10], dyskusja o znaczeniu i miejscu cierpienia w życiu ludzkim, niemożnością wyłączenia go z kondycji człowieka) zostają przeprowadzone w duchu chrystianizmu. Z kolei za sprawą tego przekształcenia doświadczenie poety staje się doświadczeniem Hioba (ten aspekt będzie zatem nieuchwytny w dydaktyce na poziomie szkoły podstawowej – figura Hioba to obszar dydaktyki szkoły średniej): w religioznawczym aspekcie doświadczenie to wyraża przekształcenie teodycei – punktem odniesi...