Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody nauczania

8 lipca 2022

NR 48 (Lipiec 2022)

Po nitce do kłębka, czyli jak zaplanować efektywne nauczanie języka polskiego jako obcego (na podstawie doświadczeń w pracy z uczniami ukraińskimi)

0 221

Rozpoczęcie pracy z uczniem cudzoziemskim, niezależnie od tego, czy jest to praca indywidualna, czy zespołowa, albo czy dotyczy dzieci, czy młodzieży, zawsze wiąże się z obawami. Dlatego szczególnie ważne w procesie dydaktycznym jest zadbanie o dobrostan zarówno ucznia, jak i nauczyciela. Dziecko cudzoziemskie wchodzące do polskiego systemu edukacyjnego doświadcza szoku kulturowego w związku z przebywaniem w nowym środowisku, ale i nauczyciel często jest zagubiony i niepewny swoich kompetencji. Aby poczuć się pewniej w zupełnie nowej sytuacji, dobrze jest zaplanować proces dydaktyczny, biorąc pod uwagę zarówno cel uczenia się języka polskiego, jak i sytuację życiową ucznia.

Przyczyny emigracji naszych wychowanków zazwyczaj znacząco wpływają na ich adaptację w nowym środowisku oraz szczególnie w początkowym okresie nauki w polskiej szkole istotnie oddziałują na motywację do uczenia się. Z perspektywy nauczyciela niezwykle ważne jest spojrzenie na tę sytuację nieco inaczej, niż jesteśmy do tego przyzwyczajeni, a mianowicie dobrze uświadomić sobie, na jakie potrzeby ucznia w pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę. Z całą pewnością warto zauważyć, że najważniejsze w pracy z cudzoziemcami jest zaspokojenie najpierw potrzeb znajdujących się na najniższych piętrach piramidy Maslowa. Z kolei często nauczyciele są przekonani o swoim powołaniu przede wszystkim do zaspokajania potrzeb poznawczych młodego człowieka. Jeśli tak spojrzymy na to zagadnienie, dostrzeżemy konieczność takiego podejścia do nauczania języka polskiego jako obcego, które nade wszystko będzie uwzględniać kwestie zaspokajania wszystkich potrzeb ucznia, w tym bardzo ważnej potrzeby bezpieczeństwa i szacunku. Aby osiągnąć w tym zakresie sukces, dobrze jest odpowiednio zaplanować proces dydaktyczny, uwzględniając potrzeby, cele i możliwości ucznia. 
Od czego zatem zacząć proces nauczania języka polskiego jako obcego, by nie zniechęcić siebie i ucznia? 

POLECAMY

Tradycyjnie od nauki alfabetu

Wydaje się to szczególnie ważne w kontekście nabycia umiejętności czytania, a w konsekwencji również rozumienia języka oraz komunikowania się w nim. Dla uczniów ukraińskich to najważniejszy i niezbędny wstęp do nauki języka polskiego. Przejście od cyrylicy do alfabetu łacińskiego zazwyczaj jednak, wbrew potocznemu twierdzeniu o trudnościach w opanowaniu pisowni, nie powinno nastręczać wielu trudności. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że dzieci ukraińskie uczą się języków obcych, np. angielskiego czy niemieckiego, czyli znają litery alfabetu łacińskiego, opanowanie tego zagadnienia nie wydaje się skomplikowane. Warto więc rozpocząć naukę alfabetu od liter, które są uczniom znane z innych języków obcych. Zaczynamy lekcję od zapisania na tablicy wszystkich znanych uczniom liter alfabetu w odpowiedniej kolejności, a zostawiamy puste miejsca (albo element graficzny typu serce czy gwiazda) tam, gdzie znajdą się litery charakterystyczne dla języka polskiego. Koniecznie należy zapisywać uczniom na tablicy wszystkie litery, dzięki temu będą znać nie tylko znajdujące się w podręcznikach litery drukowane, lecz także pisane, co jest niezbędnym elementem późniejszej nauki tworzenia wypowiedzi. Oczywiście pamiętamy, że na tym etapie edukacji odczytujemy litery alfabetu jako głoski, literowania możemy uczyć po opanowaniu nauki czytania. Ponadto piszemy na tablicy zarówno wielkie, jak i małe litery, a uczniowie zapisują je w swoich zeszytach. Warto o tym pamiętać i nie pomijać tego elementu w nauczaniu, ponieważ uczniowie powinni od początku ćwiczyć poprawne pisanie. 
Dlaczego proponuję zacząć naukę od wprowadzenia liter, które uczeń zna bądź kojarzy z innego języka? Przede wszystkim pokazanie uczniowi ukraińskiemu, że zna już wiele liter alfabetu łacińskiego, wpływa na niego motywująco, daje poczucie satysfakcji, tak potrzebne na początku nauki. Warto również wielokrotnie powtarzać te głoski, których wymowa nie jest dla uczniów oczywista (ze względu na znajomość alfabetu języka angielskiego, np. c [si], k [kej], w [dablju]). Na tym etapie, jeszcze przed wprowadzeniem kolejnych liter, możemy już czytać proste teksty, w których pojawią się poznane litery, np. 

Co to jest? To jest klasa.
Kto to jest? To jest Ala.

Można również wykorzystać do czytania znane łamańce językowe, np. 

Król Karol kupił królowej Karolinie korale 
koloru koralowego.

W następnej kolejności wprowadzamy litery ż[rz], ł, ó[u]. Można ułatwić naukę tych liter, znajdując odpowiedniki w języku ukraińskim, tak aby uczniowie zauważyli podobieństwa między językami, co szczególnie na początku ułatwia przyswajanie nowego materiału i zachęca do zaangażowania się w proces dydaktyczny. 

Proponuję następujące przykłady: 
ż 
 [żaba, żakiet, różowy, żyrafa, życie], 
ł   [ławka, półka], 
ó  (od razu podając przykłady, możemy pokazać jedną z zasad ortograficznych, czyli wymianę ó na o, i, e): stół [cтіл], ogórek [oгірок], ołówek [oлівець], miód [mед], pióro [перо], król [король], nóżka [ніжкa]. 

Następnie wprowadzamy literyt ś, ć, ź, ń, a także obowiązkowo wyjaśniamy znak miękkości, podkreślając, że nie jest oznaczeniem akcentu tak jak w języku ukraińskim. Wprowadzamy wówczas również głoski si, ci, zi, ni, pamiętając o wyćwiczeniu prawidłowej wymowy. Należy też wyjaśnić funkcję litery i w języku polskim (jako znak miękkości, podobnie jak ´, oraz odrębna głoska, jak np. w wyrazie igła). Proponuję również zaznaczyć uczniom, że akcentu w języku polskim nie oznaczamy tak jak w języku ukraińskim. Najlepiej zaproponować wychowankom podkreślenie w wyrazie sylaby akcentowanej po to, aby nie mylić oznaczenia akcentu ze znakiem miękkości. W ramach ćwiczenia wymowy, a także czytania, proponuję podawać pary wyrazów tak, aby uczniowie dostrzegli różnice w wymowie i pisowni, np. środa – siostra; ćma – ciocia; 
źle – ziarno; koń – niania. Po wprowadzeniu głosek miękkich możemy zająć się nosówkami ę i ą. Warto w tym momencie wyjaśnić wymowę tych głosek w zależności od ich pozycji w wyrazie. Należy wspomnieć, że w wygłosie wymawiamy ą jak [ou], a ę jak [e], w środku wyrazów natomiast przed b i p jak [om], [on], [em], [en]. Oczywiście zagadnienie to wyjaśniamy na prostych przykładach, które zapisujemy i wielokrotnie wymawiamy, np. idę, idą, ząb, zęby. Kolejny etap nauki alfabetu to wprowadzenie dwuznaków (dobrze znaleźć podobieństwa w języku ukraińskim), np. 

sz/szcz: szafa [шафа], mysz [миша], czosnek [часник], czerwony [червоний], szczotka [щітка]; 
ch = х: ucho [вухо], słuchać [слухати], 
rz = р (
choć nie zawsze): trzy [tри], drzewo [дерево], otrzymać [отримати]. 

Już na tym etapie ćwiczymy wszystkie cztery umiejętności językowe, czyli słuchanie, czytanie, mówienie i pisanie. I każdą lekcję organizujemy w taki sposób, aby pamiętać o tej zasadzie. Warto od początku zwracać uwagę na kwestie poprawnej pisowni (litery pisane, nie drukowane, łączenie liter, używanie znaków diakrytycznych). Sporo uwagi należy również poświęcić wymowie, ponieważ bez wątpienia stanowi często powód trudności w komunikacji, a czasem nawet może prowadzić do blokady wewnętrznej z obawy przed niewłaściwym wypowiadaniem słów. Ponadto nieprawidłowa wymowa staje się też przyczyną błędów w zapisie. Dlatego według mnie ważne jest wprowadzanie zagadnień stopniowo, dając uczniowi możliwość osiągnięcia sukcesu na kolejnych etapach nauki. Na pewno uczenie wymowy powinno się odbywać na każdej lekcji podczas omawiania różnych zagadnień, m.in. poprzez odczytywanie poleceń, fragmentów tekstów, opisywanie ilustracji czy recytowanie rymowanek bądź wierszy z trudnościami fonetycznymi. Odpowiednia liczba powtórzeń, adekwatna do możliwości i potrzeb grupy, zawsze przynosi spodziewane rezultaty. Zasada głosząca, że uczeń musi słyszeć poprawnie, by móc poprawnie pisać, powinna stanowić motto naszych działań dydaktycznych na każdej lekcji. Ponadto własnoręczny zapis słów ułatwia zapamiętywanie. Dzięki niemu wychowanek nie tylko uczy się poprawnej pisowni, lecz także poznaje nowe wyrazy, które następnie wykorzysta w komunikacji. 
Jak mogliśmy się przekonać, już na etapie wprowadzania alfabetu uczniowie poznają nowe słownictwo oraz reguły gramatyczne. Wszystkie te elementy pojawiają się niejako jednocześnie, ponieważ najbardziej nam zależy na tym, aby uczniowie zaczęli się komunikować, czyli rozumieć i mówić. Dlatego też od początku wprowadzamy nowe słowa związane z tematem lekcji, co umożliwia formułowanie wypowiedzi, oraz adekwatne do tematu leksykalnego zagadnienia gramatyczne, dzięki czemu unikamy sytuacji zniekształcania przekazu. Wszystko po to, by komunikacja w obcym języku, choć na początku mocno ograniczona, przebiegała bez zakłóceń. Jeśli chodzi o zasób leksykalny ucznia cudzoziemskiego, to na poziomie A1 i A2 uczący się powinien poznać 1500 słów, najbardziej przydatnych w codziennej komunikacji. Aby skutecznie uczyć się nowego słownictwa, warto korzystać z różnych metod, takich jak: kognitywne mapy semantyczne, wykresy, tworzenie kolokacji, czyli połączeń składniowo-semantycznych, dopasowywanie wyrazów do obrazków czy definicji, uzupełnianie luk wy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy