Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nauczanie języka polskiego jako obcego

18 maja 2022

NR 47 (Maj 2022)

Jak krok po kroku realizować kształcenie polonistyczne uczniów z doświadczeniem migracyjnym – poradnik praktyka z propozycją ćwiczeń

0 46

Komunikacja jest pierwszym warunkiem i podstawą integracji uczniów z doświadczeniem migracyjnym w nowym środowisku. Trudności w porozumiewaniu się izolują ich od rówieśników, obniżają szanse edukacyjne, uniemożliwiają osiąganie postępów oraz w znacznym stopniu utrudniają rozwój osobisty. Doświadczenia te, opisane już dobrze w krajach wielokulturowych, możemy traktować jako naukę pomocną w wytyczaniu naszych własnych dróg integracji uczniów z doświadczeniem migracyjnym, których na wiosnę tak wielu trafiło do polskich szkół. Temat jest na tyle obszerny, że na potrzeby tego artykułu muszę ograniczyć się do wąskiego kontekstu pracy nauczyciela polonisty.

Nie podejmuję tematu nauczania w klasach przygotowawczych ani metodyki nauczania języka polskiego jako obcego. Biorę pod uwagę sytuację najbardziej typową –lekcje języka polskiego w klasie ogólnodostępnej, do której w pewnym momencie trafili uczniowie z doświadczeniem migracyjnym: uchodźcy, imigranci, dzieci rodziców powracających z zagranicy, i uczą się razem z polskimi dziećmi. Praca polonisty w tak absorbującym i różnorodnym środowisku powinna być szczególnie precyzyjnie zaplanowana i zindywidualizowana, aby żaden z uczniów nie czuł się pominięty. Dodatkową komplikacją jest fakt, że kilkoro uczniów imigrantów z tej samej klasy jest na różnym poziomie umiejętności językowych i nie zawsze można podzielić pracę tylko na dwie grupy kształceniowe. Gdyby scharakteryzować ten proces asymilacji językowej, można by go przedstawić za pomocą trzech pojęć: 

POLECAMY

SŁOWO – TEKST – KONTEKST

Uczniowie najpierw przyswajają pojedyncze słowa i zwroty, następnie obudowują je krótkimi tekstami, by ostatecznie tworzyć wypowiedzi w konkretnych – dosłownych i przenośnych – kontekstach w swobodnych komunikatach. Mimo że polski system edukacji mocno ogranicza komunikację werbalną poprzez formy pisemne (odpowiada za to kształt egzaminów zewnętrznych), to przy kształceniu językowym obcokrajowców należy zaakcentować wagę wypowiedzi ustnych w myśl zasady obowiązującej w nauczaniu języków obcych, że aby nauczyć się języka, trzeba mówić, nie zważając na wstyd z powodu popełnianych błędów. 

Co ma zatem zrobić nauczyciel polonista, w którego klasie pojawili się uczniowie nieposługujący się polszczyzną w ogóle lub posługujący się nią w niewielkim stopniu? Działania te można opisać, odnosząc się do czterech etapów pracy nad umiejętnościami językowymi uczniów. 

Etap pierwszy: Czy rozumiesz? 

Pierwszy etap pracy z uczniem z doświadczeniem migracyjnym powinien przede wszystkim skupiać się na ćwiczeniu rozumienia i krótkich formuł komunikacyjnych. Aby nawiązać porozumienie, wszystkie kreatywne chwyty są dozwolone – jeśli znasz język rosyjski lub angielski, możesz skorzystać z tego, że być może to jedyny kod, który łączy cię z twoim podopiecznym. Dlatego na początku warto z tych wszelkich połączeń korzystać. Jedna z moich podopiecznych w pierwszych dniach pobytu w szkole ambitnie poszukiwała w pamięci polskich słów, a ponieważ nie było ich wiele, to miała odwagę natychmiast przechodzić na język angielski lub rosyjski i w ten sposób przełamaliśmy pierwsze lody komunikacyjne. Dodam, że taką samą postawę przyjęło całe otoczenie. Potraktowanie tych języków w tak utylitarny sposób spowodowało, że dziewczynka bardzo szybko uczyła się języka polskiego, nie mając do tego nadto nabożnego stosunku i nie obawiając się skarcenia, że komunikacja wprawdzie jest skuteczna, ale gramatyka błędna. 

Na pierwszym etapie kształcenia polonistycznego uczniów pochodzących z różnych krajów bardzo przydają się nasza otwartość, zachęcanie do różnorodnej komunikacji, częste podejmowanie inicjatywy (m.in. zadawanie uczniom bardzo prostych pytań, np.  „Jak się dzisiaj masz?”) oraz… używanie internetowych translatorów, które każdy z nas ma w swoim smartfonie. Jeśli uczeń boi się mówić po polsku i widać po nim zawstydzenie oraz zahamowania, warto poprosić, aby mówił w swoim języku i słuchał, jak my powoli, w krótkich zdaniach i komunikatach mówimy w swoim (w przypadku języków ukraińskiego, białoruskiego czy rosyjskiego łatwo nam zrozumieć podstawowe komunikaty). Gdy nie udaje nam się zrozumieć informacji – wówczas korzystajmy z obrazków, pokazujmy przedmioty i posługujmy się gestami. Starajmy się komunikować za pomocą każdej dostępnej formy, bo tylko w ten sposób uczniom łatwo będzie przełamać opór i wstyd z powodu nieznajomości języka. Gdy pokażemy im, że potrafimy znaleźć alternatywną drogę do porozumienia, zapewnimy im poczucie bezpieczeństwa, akceptacji w nowym środowisku i dobry start do nauki języka polskiego. Tym samym tak kreatywny, mający wiele pomysłów komunikacyjnych nauczyciel pokaże swoim polskim uczniom, jak mimo trudności możemy szukać porozumienia i budować relacje. 

Etap drugi: Od diagnozy do indywidualnego planu rozwoju

Po wypracowaniu pierwszych ratunkowych sposobów komunikacji, które sprzyjają adaptowaniu się ucznia do nowego środowiska, przychodzi czas na bardziej konstruktywną i zaplanowaną naukę języka polskiego. W tym momencie warto zacząć od dokonania diagnozy umiejętności językowych. Wielu nauczycieli odwołuje się do uniwersalnego podziału według poziomów:

  • początkujący: A1 – beginner, A2 – pre-intermediate,
  • średnio zaawansowany: B1 – intermediate, B2 – upper-intermediate,
  • zaawansowany: C1 – advanced, C2 – proficient.

Ich szczegółowe opisy zostały przedstawione w europejskim systemie opisu kształcenia językowego i można o tym przeczytać m.in. w dokumencie przygotowanym przez Ośrodek Rozwoju Edukacji1.

Wynika z niego, że umiejętności językowe nabywamy stopniowo i początkowo odnoszą się one do naszego najbliższego otoczenia, by z czasem pogłębić się o dobrą znajomość kontekstów i pojęć fachowych. Oznacza to, że proces uczenia się języka polskiego w szkole będzie tak samo przebiegał u naszych uczniów i nie powinniśmy od nich wymagać np. znajomości skomplikowanych pojęć z poetyki, mimo że uczymy tego naszych polskich podopiecznych. Diagnoza umiejętności językowych zestawiona ze skalą europejską jasno określi nam, jak powinny rozwijać się umiejętności uczniów w ciągu miesiąca, półrocza, roku. Z tych wniosków powinniśmy stworzyć indywidualne plany rozwoju uczniów, najlepiej wypracowane w zespole nauczycielskim, tak aby wszyscy nauczyciele przedmiotowcy pracowali na tym samym poziomie językowym, gdyż w przypadku uczniów z doświadczeniem migracyjnym języka uczą wszyscy – całe środowisko szkolne, a nie tylko poloniści. Indywidualny plan rozwoju zakłada, jakich postępów i w jakim czasie możemy oczekiwać i wymagać od ucznia. Jest to edukacyjna „mapa drogowa” dla każdego ucznia z doświadczeniem migracyjnym uwzględniająca początkową skalę umiejętności i czas potrzebny do wyrównania albo nadrobienia umiejętności językowych. 

Etap trzeci: Rozumiem, mówię, piszę

Na kolejnym etapie przystępujemy do realizacji założeń indywidualnego planu rozwoju ucznia. Oznacza to, że praca nauczyciela powinna polegać na staraniach, aby indywidualizować nauczanie w zespole klasowym – modyfikować ćwiczenia dla ucznia imigranta. Gdy klasa pracuje np. nad lekturą lub wykonujemy cykl ćwiczeń gramatycznych, w tym czasie uczeń powinien pracować nad zadaniami na swoim poziomie językowym, co pokazuję w przytoczonych pomysłach na lekcje. Ponadto bardzo istotnym zadaniem dla nauczyciela jest stworzenie osobnego planu wynikowego i wymagań. Od ucznia, który nie mówi biegle w języku polskim, nie możemy wymagać w pierwszym miesiącu pracy znajomości Pana Tadeusza. Oceniamy go ze względu na cele, jakie wyznaczyliśmy w indywidualnym planie rozwoju, np.: za miesiąc o tej porze nasz uczeń będzie potrafił przedstawić się i powiedzieć kilka zdań o sobie oraz przeczytać lekturę przetłumaczoną na jego rodzimy język (o ile mamy dostęp do tekstu w formacie PDF). Nie wymagamy umiejętności rozbioru logicznego zdania, jeśli uczeń nie potrafi go złożyć. Nie pytamy ze znajomości lektury napisanej dziewiętnastowieczną polszczyzną, skoro uczeń nie zna współczesnej. Stawiajmy mu realne cele, co może go motywować do kształcenia umiejętności językowych, dzięki którym w drugiej kolejności nadrobi treści programowe.

Etap czwarty: Od kształcenia językowego do kształcenia kulturowego

Każdemu nauczycielowi życzę, aby jego uczniowie z doświadczeniem migracyjnym weszli na poziom tak swobodnego posługiwania się polszczyzną, że z powodzeniem przystąpią do egzaminów zewnętrznych w polskim systemie edukacyjnym. Z praktyki wynika, że najszybciej osiągają to małe dzieci, a im ktoś jest bardziej zaawansowany wiekiem, tym trudniej mu w krótkim czasie osiągnąć wysoki, profesjonalny poziom umiejętności językowych. Jednak umiejętności sprawnej komunikacji nie powinny zatrzymywać edukacji językowej, ponieważ znajomość potocznej polszczyzny niekoniecznie oznacza znajomość idiomów i kontekstów kulturowych. Tej prawdy nauczyła mnie lekcja z moim czeczeńskim uczniem, który znakomicie samodzielnie zinterpretował film Tomasza Bagińskiego Katedra. Zachwycona jego wnikliwą analizą, podczas której używał wyrazu katedra na przemian z synonimem: gmach, zapytałam tylko dla porządku, czy wie, jaką funkcję pełni katedra, i wówczas okazało się, że o tej gotyckiej budowli i jej znaczeniu dla kultury europejskiej mój uczeń nie ma pojęcia. Jak wiele takich pułapek znaczeniowych czeka naszych uczniów w lekturach obowiązkowych, wiemy dobrze. Warto więc na tym etapie poszerzać i pogłębiać czasem oczywiste dla nas wątki fabularne i konteksty kulturowe, ponieważ trudno przewidzieć, na jakie trudności w rozumieniu treści programowych może natknąć się
uczeń z doświadczeniem migracyjnym. 


Dobrym, prostym ćwiczeniem, szczególnie na wyższych etapach kształcenia, może być dla wszystkich uczniów zadanie „Księga białych plam”. Uczniowie po przeczytanej lekturze zapełniają kartki i umieszczają je na tablicy pod wspólnym hasłem: „Księga białych plam, czyli czego nie rozumiem”. Bardzo dobre w nauczaniu zdalnym, a także w klasach, gdzie mamy projektor lub tablicę multimedialną, jest wykorzystanie do tego zadania aplikacji Padlet. Po powieszeniu wszystkich kartek uczniowie odczytują je i wpisują odpowiedzi tam, gdzie uznają, że wiedzą, jaka jest odpowiedź na pytanie. Zarówno uczniowie, dla których polski jest językiem rodzimym, jak i ci, którzy uczą się go od niedawna, dostrzegają zwykle wiele niejasnych fragmentów, sformułowań i symboli, o czym może się przekonać nauczyciel, przeprowadzając takie właśnie zadanie. 
Content...

 

W dalszej części przedstawiam też pomysły na lekcje pomocne na różnych etapach umiejętności językowych naszych uczniów. Wszystkie te ćwiczenia mają wymiar zarówno integracyjny, jak i edukacyjny, dzięki czemu spełniają dwie podstawowe funkcje dydaktyczne. Dzięki małym modyfikacjom poleceń lub rozdzielaniu zadań podczas pracy w grupach nauczyciel ma szansę zaktywizować wszystkich uczestników zajęć i unika problemu polegającego na tym, że uczniowie słabo mówiący po polsku po prostu nie uczestniczą w lekcji i pozostawieni sami sobie biernie słuchają niezrozumiałych treści. Ponadto warto wprowadzać wiele sytuacji edukacyjnych, podczas których uczniowie pracują wspólnie, pomagają sobie nawzajem, mają szansę na budowanie relacji i integrację rówieśniczą.

 

Przykładowe ćwiczenia

1. Moje + Twoje = nasze słowa
Nauczyciel może...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy