Dołącz do czytelników
Brak wyników

Polski w praktyce

10 kwietnia 2018

NR 22 (Styczeń 2018)

Film w edukacji polonistycznej
– przy jakich okazjach edukacyjnych po niego sięgać?

0 299

Edukacja filmowa w nowej podstawie programowej jest obecna raczej incydentalnie. Jednak szereg celów i treści z zakresu edukacji polonistycznej, uwzględniającej przecież elementy wiedzy o kulturze, można z powodzeniem realizować przy udziale właśnie edukacji filmowej. Warto zatem tak zaplanować proces dydaktyczny, aby uwzględnić film przy różnych okazjach edukacyjnych.

Film na lekcji języka polskiego może funkcjonować jako autonomiczny tekst kultury, którego poetyka i wymowa jest przedmiotem badań uczniów, jako kontekst do omawianych utworów literackich, jako punkt wyjścia do rozważań, dyskusji itp. Może także dzieło filmowe służyć jako inspiracja do ćwiczeń doskonalących umiejętności mówienia i pisania. Wykorzystując film jako kontekst, można sięgnąć po niego na różnych etapach pracy z tekstem: na początku (wówczas pomaga zainteresować uczniów utworem literackim), w części właściwej (rozszerza horyzont interpretacyjny) lub w podsumowaniu (pomaga pogłębić refleksję, poszerzyć świadomość kulturową uczniów). 
Praca z filmem może odbywać się na zajęciach lekcyjnych, ale również pozalekcyjnych i pozaszkolnych, np. szkolny klub filmowy, DKF, udział w wydarzeniach filmowych organizowanych w okolicy czy wspólne wyjście do kina.

Jednym z pierwszych kroków nauczyciela rozpoczynającego pracę z filmem powinien być przemyślany wybór tytułu do pracy z uczniami. Wybór ten nie jest łatwy i powinien być uzależniony od kilku czynników: musi być dostosowany do konkretnej grupy uczniów (ich wieku, możliwości percepcyjnych, doświadczeń w zakresie odbioru określonych filmów, zainteresowań), umożliwiać realizację założonych celów edukacyjnych, wreszcie wybrany film powinien dawać szansę łączenia celów edukacyjnych z wychowawczymi: być przyczynkiem do wprowadzania uczniów w świat wartości uniwersalnych, inspirować (w miarę możliwości) rozmowy na tematy bliskie uczniom i ich problemom. W realiach szkolnych często wybór konkretnego tytułu filmowego dyktowany jest ograniczeniem czasu. Dlatego warto, aby nauczyciel sięgał zarówno po filmy pełnometrażowe, jak i krótkometrażowe, animacje oraz dokumenty. 

Należy przy tej okazji podkreślić, że edukacja filmowa nie może ograniczyć się do projekcji filmowej, lecz pokaz filmu winien stanowić zaledwie jeden z elementów procesu edukacyjnego. 


Projekcja powinna być poprzedzona wprowadzeniem i przygotowaniem uczniów do odbioru, zaś proces pracy po obejrzeniu filmu powinien uwzględnić także swobodne wypowiedzi uczniów na temat wrażeń i przeżyć, jakie wywołał film. Ponadto powinien zakładać pogłębienie rozumienia filmu poprzez wprowadzenie wskazówek interpretacyjnych, dyskusję, zastosowanie ciekawych metod pracy, odwołania do obejrzanego filmu przy innych okazjach edukacyjnych. 

Przygotowanie pracy z filmem wymaga od nauczyciela sporo wysiłku, stosownych kompetencji i kreatywności, ale też gwarantuje bardziej satysfakcjonujące efekty edukacyjne i wychowawcze, gdyż film jest sztuką bliską uczniom, aktywizującą ich i angażującą emocjonalnie.

Pierwszym z przykładowych tytułów wartych uwzględnienia w edukacji polonistycznej w szkole podstawowej jest Magiczne drzewo w reżyserii Andrzeja Maleszki – film będący adaptacją filmową jego powieści. Wspomniany utwór jest wart uwagi, gdyż należy on do niezbyt licznie reprezentowanej grupy udanych polskich produkcji adresowanych do odbiorców w wieku 9–12 lat. Wykorzystując ten film, nauczyciel języka polskiego może zrealizować wybrane treści z zakresu edukacji czytelniczej zawarte w podstawie programowej:

Czytanie utworów literackich. Uczeń:
(…)
12) określa tematykę oraz problematykę utworu;
13) wskazuje i omawia wątek główny oraz wątki poboczne; (…)
17) przedstawia własne rozumienie utworu i je uzasadnia; (…)
19) wyraża własny sąd o postaciach i zdarzeniach;
20) wskazuje wartości w utworze oraz określa wartości ważne dla bohatera (…).

1. Elementy retoryki. Uczeń:
1) uczestniczy w rozmowie na zadany temat (…);
2) rozróżnia argumenty odnoszące się do faktów i logiki oraz odwołujące się do emocji (…).

Już wstępna rozmowa po obejrzeniu filmu (a wcześniej przeczytaniu tekstu znajdującego się na liście lektur uzupełniających dla klas IV–VI) powinna dotyczyć określenia tematyki oraz problematyki utworu, wskazania wątków głównych i pobocznych oraz elementów świata przedstawionego. W dalszej części pracy nad filmem uczniowie prezentują swój osąd na temat bohaterów, ich systemów wartości, przedstawiają własne rozumienie utworu – jest to doskonała okazja do autorefleksji, ale też, z punktu widzenia polonisty, sposobność do bogacenia zasobu słownictwa przydatnego do opisu (np. postaci, miejsc, przeżyć) czy charakterystyki bohaterów (ze wskazaniem źródeł wiedzy o bohaterze: pośrednich i bezpośrednich). Film ten daje także możliwość uświadomienia uczniom ciągłości zjawisk w kulturze, dzięki odwołaniu do znanych motywów baśniowych (konstrukcja akcji oparta na walce dobra ze złem, jasny podział bohaterów na pozytywnych i negatywnych, motyw wędrówki bohaterów pokonujących różne trudności dla ratowania bliskich osób, rola magicznych przedmiotów itp.) oraz zagadnień związanych z genologią utworu filmowego i literackiego (fantasy, przygodowy). 

Pracując z zaproponowanym filmem, nauczyciel może z powodzeniem zrealizować wybrane treści podstawy programowej odwołujące się do filmu jako tekstu kultury:

2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:
(…)
8) rozumie swoistość tekstów kultury przynależnych do: literatury, teatru, filmu, muzyki, sztuk plastycznych i audiowizualnych;
9) (…) wyodrębnia elementy dzieła filmowego i telewizyjnego (scenariusz, reżyseria, ujęcie, gra aktorska, muzyka); wskazuje cechy charakterystyczne przekazów audiowizualnych (filmu, programu informacyjnego, programu rozrywkowego);
10) rozumie, czym jest adaptacja utworu literackiego (np. filmowa, sceniczna, radiowa) oraz wskazuje różnice między tekstem literackim a jego adaptacją (…).

 

PROJEKT EDUKACYJNY

Doskonałą okazją dydaktyczną do sięgnięcia po film i narzędzia związane z edukacją filmową jest szkolny projekt edukacyjny, który akcentowany jest w nowej podstawie programowej jako zalecana metoda pracy z uczniami. W preambule do podstawy programowej czytamy: 

„Metoda projektu zakłada znaczną samodzielność i odpowiedzialność uczestników, co stwarza uczniom warunki do indywidualnego kierowania procesem uczenia się. Wspiera integrację zespołu klasowego, w którym uczniowie, dzięki pracy w grupie, uczą się rozwiązywania problemów, aktywnego słuchania, skutecznego komunikowania się, a także wzmacniają poczucie własnej wartości”.

Istotną rolę dla powodzenia w pracy metodą projektu odgrywa właściwy wybór tematu, który będzie na tyle atrakcyjny i interesujący dla uczniów, że pozwoli na podtrzymanie ich aktywności przez cały okres pracy nad projektem. Film i edukacja filmowa mogą być źródłem ciekawych tematów/pomysłów, które zrealizujemy z wychowankami właśnie metodą projektu. Oto kilka pomysłów na filmowy projekt edukacyjny:

  • szkolne wydarzenie filmowe – na przykład spotkanie z twórcą filmowym (aktorem, reżyserem, scenarzystą, scenografem, montażystą itp.); festiwal piosenek filmowych śpiewanych przez uczniów, przegląd filmów dokumentalnych (dostępnych z legalnych źródeł – np. z pakietów Filmoteki Szkolnej) itp.,
  • praca nad własną etiudą filmową – może to być etiuda zainspirowana wybranym filmem. Uczniowie mogą nakręcić własną wersję filmu Gadające głowy w reż. Krzysztofa Kieślowskiego lub Wszystko może się przytrafić w reż. Marcela Łozińskiego (filmy dostępne w pakietach Filmoteki Szkolnej);
  • badania dotyczące fragmentów lokalnej historii (niekoniecznie związanej z filmem), której celem jest odnalezienie świadków tej historii i sfilmowanie ich wypowiedzi. Będzie to istotny dla lokalnej społeczności wkład w „zapisywanie” historii mówionych;
  • prowadzenie szkolonej gazetki lub bloga internetowego o tematyce filmowej;
  • zorganizowanie wyjazdu na wydarzenie filmowe (np. festiwal filmowy) lub wizyty na planie filmowym itp.

Przytoczone wyżej argumenty i przykłady nie pozostawiają wątpliwości, że mimo braku w polskiej szkole przedmiotu edukacja filmowa (czy medialna), istnieje nie tylko potrzeba, ale i konieczność uwzględniania filmu w pracy z uczniami. Zwłaszcza że może on stanowić atrakcyjne narzędzie dydaktyczne sprzyjające realizacji całościowej koncepcji nauczania, która wskazuje na potrzebę rozwijania w sposób spójny obszarów intelektualnych, emocjonalnych, społecznych i kreatywnych u dzieci i młodzieży. Film, oddziałując za pomocą słowa, obrazu i dźwięku, angażując widza emocjonalnie i intelektualnie, pozwala na rozwijanie u uczniów wszystkich wspomnianych obszarów.

 

Na przykładzie Magicznego drzewa warto porozmawiać o adaptacji filmowej: na czym ona polega, czym charakteryzuje się język filmu, a czym literatury, co jest tworzywem filmu, a co literatury, jak uczniowie oceniają omawianą adaptację itp. Jest to także okazja do rozmowy na temat procesu pracy nad filmem, specyfiki profesji poszczególnych twórców filmowych oraz do utrwalania wiadomości na temat filmowych środków wyrazu (rodzaje planów filmowych, funkcje montażu, funkcje punktów widzenia kamery itd.).

Po przeczytaniu powieści Maleszki (lub innego utworu literackiego) można zastosować zaproponowane przez Witolda Bobińskiego „filmowe” metody pracy z tekstem literackim: czytać utwór literacki jak scenariusz filmowy (uczniowie oceniają potencjał utworu do przeniesienia go na ekran, posługując się przy tym terminologią filmową), dokonywać przeróbki fragmentu utworu na scenariusz (przy tej okazji następuje realizacja wymagania podstawy programowej, zgodnie z którą uczeń: „redaguje scenariusz filmowy na podstawie fragmentów książki oraz własnych pomysłów”), wskazywać w tekście cechy gatunkowe filmu, który może powstać na jego podstawie, przygotowywać propozycje do potencjalnej realizacji filmowej dotyczące muzyki, obsady aktorskiej itd. Dzięki zaproponowanym metodom tekst literacki nabiera życia, a uczniowie pracują z większym zaangażowaniem niż przy tradycyjnej analizie literackiej.

PRZYKŁADY FILMOWE

Innym dziełem wartym polecenia w dydaktyce języka polskiego na II etapie kształcenia jest słynny film science fiction z roku 1902 Podróż na Księżyc Georgesa Mélièsa. Powstał on na podstawie powieści Z Ziemi na Księżyc Julesa Verne’a oraz Pierwsi ludzie na Księżycu H.G. Wellsa. Obraz ten będzie znakomitym pretekstem do przybliżenia uczniom elementów historii kina (kontekstem do zajęć z historii w klasie VII na temat wynalazków II połowy XIX w.) czy rozmowy na temat specyfiki gatunkowej filmów science fiction z odniesieniem do współczesnych produkcji. Wokół wybranego filmu można także zbudować cykl lekcji realizujących treści z zakresu tworzenia wypowiedzi (mówienie i pisanie): jest to film niemy, więc warto zaproponować uczniom napisanie dialogów do wybranej sceny lub przemówienia jednego z naukowców mającego na celu przekonanie innych uczonych, że należy podjąć ryzyko wyprawy na Księżyc (wypowiedź argumentacyjna). Można też przerwać projekcję filmu w wybranym momencie (np. wylądowanie na Księżycu) i poprosić o napisanie opowiadania o dalszych losach wyprawy (opowiadanie twórcze) lub po obejrzeniu filmu poprosić uczniów o napisanie opowiadania przedstawiającego przebieg wyprawy (opowiadanie odtwórcze).

Realizując jedno z wymagań dotyczących poznania specyfiki filmu (wskazane wyżej wymaganie nr 9 w zakresie odbioru tekstów kultury), warto przy okazji pracy z zaproponowanym tytułem uświadomić uczniom rolę muzyki w dziele filmowym, szczególnie w filmie niemym, którego projekcji towarzyszył akompaniament na żywo w wykonaniu tapera. Nauczyciel prezentuje wybraną scenę Podróży na Księżyc bez muzyki, a następnie proponuje trzy fragmenty muzyczne o różnym tempie i nastroju. Podsumowaniem pracy powinna być rozmowa o funkcji muzyki w filmie.

Sojusznicy nauczyciela polonisty w prowadzeniu edukacji filmowej

Można wyodrębnić trzy główne obszary, w których nauczyciel polonista częstokroć poszukuje wsparcia dla swoich działań. Chodzi o płaszczyznę doskonalenia zawodowego i samodoskonalenia, poszukiwanie przydatnych w pracy dydaktycznej i wychowawczej narzędzi (np. scenariuszy lekcji, analiz filmowych) oraz o ofertę interesujących zajęć pozaszkolnych, które wspomogą lub uzupełnią proces kształcenia. W wielu przedsięwzięciach z zakresu edukacji filmowej te obszary przenikają się lub wza...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Polonistyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy