Metamorfozy widzialności versus wizualności. Teatr, film i archeologia materialności – Embodying Pasolini (2025)

Filmowe artefakty mają zaledwie jedną ulotną chwilę, by zaistnieć. 
Tilda Swinton

Ciało aktora na scenie posiada widzialność wynikającą z jego fizycznej obecności. Obraz filmowy funkcjonuje w obrębie wizualności, ponieważ jego percepcja jest zawsze zapośredniczona przez aparat, montaż i kulturowe kody patrzenia. Widzialność implikuje współobecność i materialne trwanie, wizualność – konstrukcję i pośrednictwo. Pierwsza wiąże się z istotą bycia, druga – z polityką i estetyką obrazu. Obie te kwestie są godne uwagi w dyskusji na temat spektaklu Emboding Pasolini1i jego telewizyjnej rejestracji.
Embodying Pasolini to spektakl teatralny, w którym kino spotyka się z teatrem, modą i pamięcią materialną. Powstał z inicjatywy wybitnej angielskiej aktorki Tildy Swinton (ur. 1960)2 oraz francuskiego historyka sztuki i mody Oliviera Saillarda (ur. 1967)3, a został zaprezentowany m.in. w trakcie Malta Festival w Poznaniu4, gdzie widzowie mieli okazję zetknąć się na żywo z autentycznymi kostiumami z filmów włoskiego reżysera Piera Paola Pasoliniego (1922–1975)5.

Rewitalizacja dziedzictwa Donatiego i Pasoliniego

W tym performansie kostiumy filmowe stają się bohaterami teatralnej narracji nie jako rekwizyty, ale jako „żywe relikty pamięci”. Stroje zaprojektowane przez Danila Donatiego (1926–2001)6 dla filmów Pasoliniego, takich jak: Ewangelia według św. Mateusza / Il vangelo secondo Matteo (1964), Ptaki i ptaszyska / Uccellacci e uccellini (1966), Król Edyp / Edipo re (1967), Dekameron/Il Decameron (1971), Opowieści kanterberyjskie / I racconti di Canterbury (1972), Kwiat tysiąca i jednej nocy / Il fiore delle mille e una notte (1974), Salo, czyli 120 dni Sodomy / Salò o le 120 giornate di Sodoma (1975), zostały wyjęte z archiwów i po raz pierwszy zaprezentowane publiczności nie w projekcji filmowej, lecz jako element spektaklu scenicznego.
W ten sposób Embodying Pasolini staje się oryginalną formą „teatralnej antropologii kostiumu”. Swinton i Saillard odsłaniają proces odnajdowania, identyfikowania i reinterpretowania tych ubiorów, jakby były „niemymi manekinami uwięzionymi we wspomnieniach”, które teraz mogą zostać ponownie ożywione. Aktorka przymierza blisko trzydzieści strojów: sukien, płaszczy i kapeluszy, dając im ponownie „głos” i znaczenie w obecności widzów.
Główna autorka i aktorka tego widowiska nie wciela się jednak w konkretne postaci fi...