Królestwo ze słów… na zniszczonej ziemi, Ojczyzna/Fatherland Pawła Pawlikowskiego

Początek września do dobry czas, żeby zaproponować uczniom projekt dydaktyczno-artystyczny poświęcony pamięci kulturowej związanej z drugą wojną światową, doświadczeniu wykorzenienia oraz poszukiwaniu tożsamości w Europie po 1945 roku. Punktem wyjścia jest analiza najnowszego filmu Pawła Pawlikowskiego Ojczyzna / Fatherland (2026)2, inspirowanego podróżą Thomasa Manna (1875–1955) do podzielonych Niemiec w 1949 r., interpretowanego w perspektywie dwóch wcześniejszych dzieł reżysera – Idy (2013)3 oraz Zimnej wojny (2018)4. Można zasugerować odczytanie tych trzech filmów jako swoistej „trylogii pamięci”, w której kolejne narracje rozwijają refleksję nad relacją między jednostką a historią, następnie – w odniesieniu do dwóch ostatnich filmów – doświadczeniem emigracji a kategorią „ojczyzny”.
Celem zajęć jest połączenie analizy filmu i literatury z filozofią kultury, historią Europy oraz edukacją medialną. Szczególna uwaga zostaje poświęcona wielowymiarowej analizie obrazu filmowego, ścieżki dźwiękowej, ciszy, przestrzeni oraz intertekstualnych odniesień do twórczości Thomasa Manna, Johanna Wolfganga von Goethego (1749–1831) – w filmie Ojczyzna jest on, zgodnie ze słowami autora Czarodziejskiej góry – pisarzem życia/miłości, ale i „spojrzenia” (zob. przemówienia pisarza cytowane przez polskiego reżysera)5, a także niemieckiej tradycji humanistycznej (np. muzycznej: Ryszard Wagner, Jan Sebastian Bach). Zajęcia mają charakter interdyscyplinarny i rozwijają kompetencje interpretacyjne uczniów przez analizę filmu jako medium pamięci kulturowej oraz narzędzia refleksji nad współczesną Europą.

Wprowadzenie

Człowiek błądzi, póki dąży.
Thomas Mann

Paweł Pawlikowski (ur. 15 września 1957 w Warszawie)6 należy do grona najwybitniejszych współczesnych reżyserów polskich, których twórczość zdobyła uznanie zarówno w kraju, jak i na arenie międzynarodowej. Karierę rozpoczynał od filmów dokumentalnych, takich jak Z Moskwy do Pietuszek z Wienediktem Jerofiejewem / From Moscow to Pietushki. A Journey with Benedict Yerofeyev (1990), Podróże Dostojewskiego / Dostoevsky’s Travels (1991), Serbski epos / Serbian Epics (1992) czy Podróż z Żyrynowskim / Tripping with Zhirinovsky (1995), w których podejmował tematykę Europy Wschodniej oraz przemian społeczno-politycznych. Następnie zwróci...